Przekład otwarty

List do Hebrajczyków

Przypisy ↓Glosariusz ↓⤓ PDF do druku ⤓ EPUB na czytnik

Każde zdanie w osobnej linii; wcięcie = zdanie podrzędne wewnątrz zdania nadrzędnego (rozbiór wg drzew składniowych — zob. kolofon).

Funkcje w zdaniu greckim: podmiot orzeczenie dopełnienie dopełnienie dalsze orzecznik okolicznik — klamry ⌜…⌝ obejmują zdania podrzędne (kolor klamry i spójnika = funkcja tego zdania w zdaniu nadrzędnym); szare = bez oznaczenia. Najedź na słowo lub klamrę, by zobaczyć nazwę funkcji.

Odnośniki w tekście to przypisy: tn przekładowe, tc tekstowe, sn studyjne — kliknij, aby otworzyć.

O księdze — zamysł autora i filozofia czytania

Zamysł autora — jak go rozumiemy

Ta księga sama mówi, czym jest: „słowem zachęty” (13:22) — tak nazywano homilię synagogalną (dokładnie tym zwrotem zapraszają Pawła w Dz 13:15). Czytamy więc kazanie, posłane w kopercie listu: napisane do słuchania, z rytmem, emfazą i naprzemiennym pulsem wywodu i ostrzeżenia.

Kaznodzieja mówi do wspólnoty zmęczonej. Za nimi prześladowania, grabież mienia i publiczna hańba (10:32–34); wokół — pokusa wycofania się tam, gdzie bezpieczniej i po staremu; w środku — „opadłe ręce i omdlałe kolana” (12:12), a niektórzy już „porzucili wspólne zgromadzanie się” (10:25). Autor nie odbiera im ich Pism — przeciwnie: dowodzi z ich własnych Pism, że Bóg od zawsze zapowiadał coś lepszego. Psalm śpiewany długo po Jozuem wciąż woła „Dziś” (4:7–8); psalm z czasów, gdy kapłani Aarona pełnili służbę, zapowiada innego kapłana (7:11); prorok w samym środku starego przymierza mówi „nowe” — „a co się starzeje, bliskie jest zniknięcia” (8:13). Zamysł, jaki w tym widzimy: utrzymać zmęczonych w drodze, pokazując, że Jezus jest tym, ku czemu cała ich historia szła od początku — i że z jedynej ofiary nie ma już dokąd wrócić (10:26).

Jak tę księgę czytamy

Po pierwsze: jak kazanie, nie traktat. Zachowujemy szyk emfatyczny i długie okresy tam, gdzie autor je buduje (1:1–4), bo perswazja tej księgi mieszka w brzmieniu — a wydanie czytelnicze wygładza tylko to, o co czytelnik naprawdę się potyka.

Po drugie: Biblią autora jest grecka Septuaginta — i cytuje ją także tam, gdzie różni się od tekstu hebrajskiego. W Ps 8 czyta „mało od aniołów”, gdzie hebrajski ma „od Boga” (2:7); w Ps 40 — „ciało mi przygotowałeś”, gdzie hebrajski ma „uszy mi wydrążyłeś” (10:5); w 1:6 przytacza wers, którego w tekście masoreckim w ogóle nie ma. Nie poprawiamy autora ani nie ukrywamy rozjazdów: przypisy pokazują oba brzmienia, za każdym razem. A jego pojęcia — odpoczynek, przymierze, ofiara, grzech „ręką podniesioną” — definiuje najpierw Tora, nie nasze intuicje; tak czyta on sam i tak staramy się czytać za nim.

Po trzecie: słowa-klucze prowadzimy jednym polskim słowem przez całą księgę, bo na ich powrotach wisi argument. „Lepszy” pada u nas tylko tam, gdzie autor mówi κρείττων (trzynaście razy — od lepszego imienia po lepiej mówiącą krew); „raz na zawsze”, rodzina „pełni”, „towarzysze”, „Dziś”, „przystępować” — to nici, nie ozdoby. Gdzie jedno polskie słowo było niemożliwe, mosty niosą przypisy.

Po czwarte: ostrzeżenia tej księgi (2:1–4; 3:7–4:13; 6:4–8; 10:26–31; 12:14–29) czytamy tak, jak stoją — skierowane serio do wierzących, nazwanych „braćmi świętymi” (3:1). O ich teologiczny zasięg spierają się od wieków całe tradycje; tekst główny tego sporu nie rozstrzyga, a przypisy uczciwie referują drogi.

Po piąte: tłumaczymy tekst bazowy SBLGNT także tam, gdzie wydania Nowego Testamentu się różnią — a przypisy tekstowe (tc) pokazują wtedy obie lekcje. W jednym miejscu od bazy odstępujemy: w 2:9 drukujemy „aby z łaski Boga za każdego skosztował śmierci” za najstarszymi świadkami, bo lekcja bazy „bez Boga” jest w nich niemal nieobecna — przypis tc wykłada całą sprawę.

Kto, do kogo, kiedy

Autor nie podaje imienia. Wiemy o nim tyle: ewangelię przejął od tych, którzy słyszeli Pana (2:3 — dlatego już starożytni wątpili, czy to Paweł), zna Tymoteusza (13:23), pisze wyborną greką i myśli Septuagintą. Najuczciwiej podsumował to Orygenes: kto napisał ten list, „wie sam Bóg”. Adresaci to wspólnota o żydowskim uchu — autor cytuje Pisma bez adresów i objaśnień, jakby były wspólnym powietrzem; tytuł „Do Hebrajczyków” jest wtórny, ale celny. O służbie świątynnej mówi czasem teraźniejszym (9:6–9; 10:1–3.11; 13:10–11) i ani słowem o jej końcu — najprościej przyjąć, że pisze przed rokiem 70; cytuje go już ok. roku 96 Klemens Rzymski. „Pozdrawiają was ci z Italii” (13:24) — być może list wędrował do Rzymu.

Jak jest zbudowana

Kręgosłupem całości jest Psalm 110: jego pierwszy werset („Siądź po mojej prawicy”) brzmi w 1:3.13; 8:1; 10:12 i 12:2, a czwarty („Ty jesteś kapłanem na wiek według porządku Melchizedeka”) niesie rozdziały 5–7. Bloki: Syn ponad aniołami (1–2), ponad Mojżeszem i Jozuem — psalmowe „Dziś” (3–4), kapłan na wzór Melchizedeka (5–7), przymierze, przybytek i ofiara raz na zawsze (8–10), świadkowie wiary (11), bieg i Syjon (12), życie codzienne poza obozem (13). I jeden ruch spina całość: księga, która otworzyła nam wejście za zasłonę (10:19), kończy się wezwaniem „wyjdźmy do niego poza obóz” (13:13) — bo od Golgoty to ta sama strona zasłony.

Bóg przemówił w Synu (1:1–4)

1¹W wielu częściach i na wiele sposobów przemawiał niegdyś Bóg do ojców w prorokach, ²a u kresu tych dni przemówił do nas w Synu — którego ustanowił dziedzicem wszystkiego, przez którego też uczynił wieki. ³On — będąc odblaskiem Jego chwały i odciskiem Jego istoty, niosąc też wszystko słowem mocy — przez samego siebie oczyszczenia z grzechów dokonawszy, zasiadł po prawicy Majestatu na wysokościach,On — będąc odblaskiem Jego chwały i odciskiem Jego istoty, niosąc też wszystko słowem mocy — dokonawszy przez samego siebie oczyszczenia z grzechów, zasiadł po prawicy Majestatu na wysokościach,^° ⁴stawszy się o tyle lepszy od aniołów, o ile znakomitsze od nich odziedziczył imię.

Syn ponad aniołami — siedem głosów Pisma (1:5–14)

⁵Któremu bowiem z aniołów powiedział kiedykolwiek: „Synem moim jesteś ty, ja ciebie dziś zrodziłem”? I znowu: „Ja będę mu za ojca, a on będzie mi za syna”? ⁶A gdy znowu wprowadzi Pierworodnego na zamieszkany świat, mówi: „I niech mu się pokłonią wszyscy aniołowie Boży”. ⁷O aniołach wprawdzie mówi: „Ten, który czyni swoich aniołów wiatrami, a swoje sługi płomieniem ognia”, ⁸o Synu zaś: „Tron twój, Boże, na wiek wieku i berło prawości berłem twego królestwa. ⁹Umiłowałeś sprawiedliwość i znienawidziłeś bezprawie; dlatego namaścił cię Bóg — Bóg twój — olejkiem wesela ponad twoich towarzyszy”. ¹⁰I: „Ty na początku, Panie, ugruntowałeś ziemię i dziełami twoich rąk są niebiosa; ¹¹one zginą, ale ty trwasz; i wszystkie jak szata się zestarzeją, ¹²i jak płaszcz je zwiniesz — i jak szata zostaną zmienione; ale ty jesteś ten sam i twoje lata nie ustaną”. ¹³A do którego z aniołów powiedział kiedykolwiek: „Siądź po mojej prawicy, aż położę twoich wrogów jako podnóżek twoich stóp”? ¹⁴Czyż nie wszyscy oni są duchami służebnymi, posyłanymi do usługiwania ze względu na tych, którzy mają odziedziczyć zbawienie?

Żeby nas nie zniosło — pierwsze ostrzeżenie (2:1–4)

2¹Dlatego musimy tym usilniej trzymać się tego, co usłyszeliśmy, żeby nas nie zniosło.Dlatego musimy tym usilniej trzymać się tego, co usłyszeliśmy, żeby nas prąd niepostrzeżenie nie zniósł obok celu.^° ²Jeśli bowiem słowo wypowiedziane przez aniołów okazało się niewzruszone, a każde przestępstwo i nieposłuszeństwo otrzymało słuszną odpłatę, ³to jakże my ujdziemy, jeśli zaniedbamy tak wielkie zbawienie? Wzięło ono początek od mówienia przez Pana, a przez tych, którzy usłyszeli, zostało nam potwierdzone, ⁴a Bóg współświadczył znakami i cudami, i rozmaitymi mocami, i przydziałami Ducha Świętego według swojej woli.

Czym jest człowiek — Psalm 8 i Jezus (2:5–9)

⁵Nie aniołom bowiem poddał przyszły zamieszkany świat, o którym mówimy. ⁶Zaświadczył zaś ktoś gdzieś, mówiąc: „Czym jest człowiek, że o nim pamiętasz, albo syn człowieczy, że go nawiedzasz? ⁷Uczyniłeś go na krótko mniejszym od aniołów, chwałą i czcią go ukoronowałeś, ⁸wszystko poddałeś pod jego stopy”. Poddając bowiem wszystko, niczego nie pozostawił mu niepoddanym. Teraz jednak jeszcze nie widzimy, żeby wszystko było mu poddane; ⁹widzimy natomiast Tego, który na krótko został uczyniony mniejszym od aniołów — Jezusa, przez cierpienie śmierci chwałą i czcią ukoronowanego, aby z łaski Boga za każdego skosztował śmierci.

Przewodnik zbawienia wśród braci (2:10–13)

¹⁰Przystało bowiem Temu, dla którego wszystko i przez którego wszystko — prowadząc wielu synów do chwały — przewodnika ich zbawienia uczynić pełnym przez cierpienia. ¹¹Bo i uświęcający, i uświęcani — z jednego wszyscy. Z tej przyczyny nie wstydzi się nazywać ich braćmi, ¹²mówiąc: „Oznajmię twoje imię moim braciom, pośród zgromadzenia będę cię wysławiał”; ¹³i znowu: „Ja będę w nim pokładał ufność”; i znowu: „Oto ja i dzieci, które dał mi Bóg”.

Krew i ciało, śmierć i diabeł (2:14–18)

¹⁴Skoro więc dzieci mają wspólny udział we krwi i ciele, i On sam tak samo stał się uczestnikiem tego samego — aby przez śmierć obezwładnić tego, który ma władzę śmierci, to jest diabła, ¹⁵i uwolnić tych wszystkich, którzy przez lęk przed śmiercią całe życie podlegali niewoli. ¹⁶Bo przecież nie za aniołami się ujmuje, ale ujmuje się za potomstwem Abrahama. ¹⁷Dlatego powinien był we wszystkim stać się podobny do braci, aby być miłosiernym i wiernym arcykapłanem w tym, co odnosi się do Boga — dla przebłagania za grzechy ludu. ¹⁸W czym bowiem sam ucierpiał, poddany próbie, w tym może pomóc tym, którzy są poddawani próbie.

Wierny nad domem — większy od Mojżesza (3:1–6)

3¹Dlatego, bracia święci, towarzysze niebiańskiego powołania, przyjrzyjcie się uważnie Apostołowi i Arcykapłanowi naszego wyznania — Jezusowi, ²wiernemu Temu, który Go ustanowił — jak i Mojżesz w Jego domu. ³Większej bowiem chwały niż Mojżesz został On uznany godnym — o ile większą cześć niż dom ma ten, kto go zbudował.On bowiem został uznany za godnego większej chwały niż Mojżesz — o tyle, o ile większą cześć niż dom ma ten, kto go zbudował.^° ⁴Każdy dom bowiem jest przez kogoś budowany, a Tym, który wszystko zbudował, jest Bóg. ⁵I Mojżesz wprawdzie był wierny w całym Jego domu jako służebnik — na świadectwo tego, co miało zostać powiedziane — ⁶Chrystus zaś — jako Syn nad Jego domem; a tym domem jesteśmy my, jeśli zachowamy śmiałość i chlubę nadziei.

Dziś, jeśli usłyszycie Jego głos — Psalm 95 (3:7–19)

⁷Dlatego — jak mówi Duch Święty: „Dziś, jeśli usłyszycie Jego głos, ⁸nie zatwardzajcie waszych serc jak w buncie, w dniu próby na pustyni, ⁹gdzie wasi ojcowie wystawiali mnie na próbę przez wypróbowanie i oglądali moje dzieła ¹⁰przez czterdzieści lat. Dlatego poczułem odrazę do tego pokolenia i powiedziałem: «Zawsze błądzą sercem, oni zaś nie poznali moich dróg», ¹¹jak przysiągłem w moim gniewie: Jeśli wejdą do mojego odpoczynku!” ¹²Uważajcie, bracia, żeby nie było w kimś z was złego serca niewiary — w odstąpieniu od Boga żywego — ¹³ale zachęcajcie się nawzajem każdego dnia, dopóki nazywa się „Dziś” — aby nikt z was nie został zatwardzony zwodzeniem grzechu. ¹⁴Towarzyszami Chrystusa bowiem staliśmy się — jeśli tylko początek podstawy zachowamy niewzruszony aż do końca. ¹⁵Gdy się mówi: „Dziś, jeśli usłyszycie Jego głos, nie zatwardzajcie waszych serc jak w buncie” — ¹⁶którzy to bowiem, usłyszawszy, zbuntowali się? Czyż nie wszyscy, którzy wyszli z Egiptu przez Mojżesza? ¹⁷A do których czuł odrazę przez czterdzieści lat? Czyż nie do tych, którzy zgrzeszyli — których członki padły na pustyni? ¹⁸A którym przysiągł, że nie wejdą do Jego odpoczynku, jeśli nie tym, którzy stawili opór? ¹⁹I widzimy, że nie mogli wejść z powodu niewiary.

Obietnica odpoczynku wciąż stoi (4:1–11)

4¹Bójmy się więc, żeby — skoro obietnica wejścia do Jego odpoczynku wciąż stoi otwarta — ktoś z was nie okazał się spóźniony. ²Bo i nam ogłoszono dobrą nowinę, tak jak i tamtym — ale tamtym usłyszane słowo nie pomogło, gdyż nie zostali zespoleni przez wiarę z tymi, którzy usłuchali. ³Wchodzimy bowiem do odpoczynku my, którzy uwierzyliśmy — tak jak powiedział: „Jak przysiągłem w moim gniewie: Jeśli wejdą do mojego odpoczynku!” — chociaż dzieła były dokonane od założenia świata. ⁴Powiedział bowiem gdzieś o siódmym dniu tak: „I odpoczął Bóg w siódmym dniu od wszystkich swoich dzieł”, ⁵a w tym miejscu znowu: „Jeśli wejdą do mojego odpoczynku!”. ⁶Skoro więc pozostaje, że niektórzy mają do niego wejść, a ci, którym najpierw ogłoszono dobrą nowinę, nie weszli z powodu oporu, ⁷znowu wyznacza pewien dzień — „Dziś” — mówiąc w Dawidzie po tak długim czasie, jak zostało wcześniej powiedziane: „Dziś, jeśli usłyszycie Jego głos, nie zatwardzajcie waszych serc”. ⁸Gdyby bowiem Jozue dał im odpoczynek, nie mówiłby po tym o innym dniu. ⁹Pozostaje zatem odpoczynek szabatowy dla ludu Boga. ¹⁰Kto bowiem wszedł do Jego odpoczynku, ten także sam odpoczął od swoich dzieł — jak Bóg od własnych. ¹¹Dołóżmy więc starań, aby wejść do tamtego odpoczynku — aby nikt nie padł według tego samego przykładu oporu.

Słowo żywe i ostre; arcykapłan wielki (4:12–16)

¹²Żywe bowiem jest słowo Boga i skuteczne, i ostrzejsze niż wszelki miecz obosieczny — przenikające aż do rozdzielenia duszy i ducha, stawów i szpiku — i zdolne osądzić zamysły i intencje serca; ¹³i nie ma stworzenia ukrytego przed Nim — wszystko jest nagie i odsłonięte przed oczami Tego, przed którym stanie nasze słowo. ¹⁴Mając więc arcykapłana wielkiego, który przeszedł przez niebiosa — Jezusa, Syna Bożego — trzymajmy się wyznania. ¹⁵Nie mamy bowiem arcykapłana, który nie mógłby współczuć naszym słabościom — przeciwnie: poddanego próbie we wszystkim podobnie jak my, ale bez grzechu. ¹⁶Przystępujmy więc ze śmiałością do tronu łaski, abyśmy otrzymali miłosierdzie i znaleźli łaskę ku pomocy w porę.

Kapłan z ludzi wzięty — i Syn (5:1–10)

5¹Każdy bowiem arcykapłan, spośród ludzi brany, dla ludzi jest ustanawiany w tym, co odnosi się do Boga — aby składał dary i ofiary za grzechy — ²zdolny do wyrozumiałości dla nieświadomych i błądzących, bo i sam obłożony jest słabością — ³i z jej powodu powinien, jak za lud, tak i za samego siebie, składać ofiary za grzechy. ⁴I nikt sam sobie nie bierze tej czci, ale bierze ją powołany przez Boga — właśnie jak Aaron. ⁵Tak i Chrystus nie sam siebie obdarzył chwałą, by stać się arcykapłanem, lecz Ten, który powiedział do Niego: „Synem moim jesteś ty, ja ciebie dziś zrodziłem”; ⁶jak i na innym miejscu mówi: „Ty jesteś kapłanem na wiek według porządku Melchizedeka”. ⁷On to w dniach swojego ciała zaniósł błagania i prośby — z głośnym wołaniem i łzami — do Tego, który mógł Go wybawić ze śmierci; i został wysłuchany ze względu na swoją bogobojność. ⁸Chociaż był Synem, nauczył się posłuszeństwa z tego, co wycierpiał — ⁹a uczyniony pełnym, stał się dla wszystkich, którzy są Mu posłuszni, sprawcą wiecznego zbawienia, ¹⁰ogłoszony przez Boga arcykapłanem według porządku Melchizedeka.

Ociężali w słuchaniu — mleko i pokarm stały (5:11–6:3)

¹¹O nim wiele mielibyśmy do powiedzenia — ale trudno to wyłożyć słowami, skoro staliście się ociężali w słuchaniu. ¹²Bo choć ze względu na czas powinniście być nauczycielami, znowu potrzebujecie, aby ktoś was uczył elementarnych zasad słów Boga — i staliście się tacy, że potrzebujecie mleka, nie stałego pokarmu. ¹³Każdy bowiem, kto się karmi mlekiem, jest niedoświadczony w słowie sprawiedliwości — bo jest niemowlęciem; ¹⁴dla pełnych zaś jest pokarm stały — dla tych, którzy dzięki wprawie mają zmysły wyćwiczone do rozróżniania dobra i zła. 6¹Dlatego — zostawiwszy początkowe słowo o Chrystusie — dajmy się nieść ku pełni, nie kładąc znowu fundamentu: nawrócenia od martwych uczynków i wiary w Boga, ²nauki o obmyciach i o nakładaniu rąk, o zmartwychwstaniu umarłych i o sądzie wiecznym. ³I to uczynimy — jeśli tylko Bóg pozwoli.

Niemożliwe odnowić — a jednak lepsze rzeczy o was (6:4–12)

⁴Niemożliwe jest bowiem, aby tych, którzy raz zostali oświeceni i skosztowali niebiańskiego daru, i stali się towarzyszami Ducha Świętego, ⁵i skosztowali dobrego słowa Boga oraz mocy przyszłego wieku, ⁶a odpadli — znowu odnawiać ku nawróceniu, skoro sami sobie na nowo krzyżują Syna Bożego i wystawiają Go na urągowisko. ⁷Ziemia bowiem, która piła deszcz często na nią spadający i rodzi rośliny przydatne tym, dla których jest uprawiana, otrzymuje błogosławieństwo od Boga; ⁸gdy jednak wydaje ciernie i osty — jest odrzucona po próbie i bliska przekleństwa, a jej kresem spalenie. ⁹Co do was jednak, umiłowani, jesteśmy przekonani o rzeczach lepszych — trzymających się zbawienia — choć tak mówimy. ¹⁰Nie jest bowiem Bóg niesprawiedliwy, żeby zapomniał o waszym dziele i o miłości, którą okazaliście Jego imieniu, usłużywszy świętym — i usługując nadal. ¹¹Pragniemy zaś, aby każdy z was okazywał tę samą gorliwość ku pełnej pewności nadziei — aż do końca, ¹²abyście nie stali się ociężali, lecz naśladowcami tych, którzy przez wiarę i cierpliwość dziedziczą obietnice.

Przysięga Boga i kotwica nadziei (6:13–20)

¹³Bóg bowiem, gdy składał obietnicę Abrahamowi — ponieważ nie miał nikogo większego, na kogo mógłby przysiąc — przysiągł na samego siebie, ¹⁴mówiąc: „Zaprawdę, błogosławiąc, błogosławić ci będę i mnożąc, rozmnożę ciebie”. ¹⁵I tak — okazawszy cierpliwość — dostąpił obietnicy. ¹⁶Ludzie bowiem przysięgają na większego od siebie — i kresem wszelkiego sporu jest dla nich przysięga, dla potwierdzenia. ¹⁷Dlatego Bóg — chcąc dziedzicom obietnicy tym obficiej pokazać niezmienność swojego postanowienia — wystąpił z przysięgą jako poręczyciel, ¹⁸abyśmy przez dwie niezmienne rzeczy — w których niemożliwe jest, aby Bóg skłamał — mieli mocną zachętę my, którzyśmy się schronili, by uchwycić leżącą przed nami nadzieję. ¹⁹Mamy ją jak kotwicę duszy — pewną i niewzruszoną — a wchodzi ona do wnętrza za zasłonę, ²⁰gdzie jako poprzednik wszedł za nas Jezus, stawszy się arcykapłanem na wiek według porządku Melchizedeka.

Melchizedek — kapłan bez rodowodu (7:1–10)

7¹Ten bowiem Melchizedek — król Szalemu, kapłan Boga Najwyższego — wyszedł na spotkanie Abrahamowi wracającemu po rozbiciu królów i pobłogosławił go; ²jemu też Abraham wydzielił dziesięcinę ze wszystkiego. Jego imię tłumaczy się najpierw: „król sprawiedliwości”, następnie zaś jest on i królem Szalemu, to znaczy królem pokoju — ³bez ojca, bez matki, bez rodowodu, niemający ani początku dni, ani końca życia, upodobniony zaś do Syna Bożego — trwa jako kapłan nieprzerwanie.bez ojca, bez matki, bez rodowodu, niemający ani początku dni, ani końca życia, upodobniony zaś do Syna Bożego — pozostaje kapłanem nieprzerwanie.^° ⁴Zobaczcie zaś, jak wielki jest ten, któremu Abraham dał dziesięcinę z najprzedniejszych łupów — on, praojciec. ⁵I ci z synów Lewiego, którzy otrzymują kapłaństwo, mają wprawdzie przykazanie, by według Prawa pobierać dziesięcinę od ludu, to jest od swoich braci, chociaż i ci wyszli z lędźwi Abrahama; ⁶ten zaś, który nie wywodzi od nich rodowodu, wziął dziesięcinę od Abrahama — i pobłogosławił tego, który miał obietnice. ⁷A bez żadnego sporu: mniejsze jest błogosławione przez lepsze. ⁸I tu dziesięciny biorą ludzie, którzy umierają — tam zaś ten, o którym zaświadczono, że żyje. ⁹I — by tak rzec — przez Abrahama także Lewi, ten, który pobiera dziesięciny, został obłożony dziesięciną: ¹⁰był bowiem jeszcze w lędźwiach ojca, gdy Melchizedek wyszedł mu na spotkanie.

Zmiana kapłaństwa — zmiana prawa (7:11–19)

¹¹Gdyby więc dopełnienie przychodziło przez kapłaństwo lewickie — a lud na jego podstawie otrzymał Prawo — jaka byłaby jeszcze potrzeba, żeby powstawał inny kapłan „według porządku Melchizedeka” i nie był nazywany według porządku Aarona? ¹²Bo gdy przenosi się kapłaństwo, z konieczności następuje i przeniesienie Prawa. ¹³Ten bowiem, o którym to się mówi, ma udział w innym pokoleniu, z którego nikt nie służył przy ołtarzu; ¹⁴wiadomo przecież, że nasz Pan wzeszedł z Judy — a o tym pokoleniu Mojżesz nie powiedział nic w sprawie kapłanów. ¹⁵I jest to jeszcze bardziej oczywiste, skoro na podobieństwo Melchizedeka powstaje inny kapłan, ¹⁶który stał się nim nie według prawa cielesnego przykazania, ale według mocy niezniszczalnego życia. ¹⁷Zaświadcza się bowiem: „Ty jesteś kapłanem na wiek według porządku Melchizedeka”. ¹⁸Następuje bowiem uchylenie wcześniejszego przykazania — z powodu jego słabości i nieużyteczności, ¹⁹bo Prawo niczego nie uczyniło pełnym — a wprowadzenie lepszej nadziei, przez którą zbliżamy się do Boga.

Poręczyciel lepszego przymierza, raz na zawsze (7:20–28)

²⁰A o ile stało się to nie bez przysięgi — bo tamci stawali się kapłanami bez przysięgi, ²¹ten zaś z przysięgą, przez Tego, który mówi do Niego: „Przysiągł Pan i nie będzie żałował: Ty jesteś kapłanem na wiek” — ²²o tyle też lepszego przymierza poręczycielem stał się Jezus. ²³I tamtych kapłanów bywało wielu, bo śmierć nie pozwalała im trwać; ²⁴ten zaś, ponieważ trwa na wiek, ma kapłaństwo nieprzechodnie. ²⁵Dlatego też może zbawiać całkowicie tych, którzy przez Niego przystępują do Boga — bo zawsze żyje, aby się za nimi wstawiać. ²⁶Takiego bowiem i przystało nam mieć arcykapłana: świątobliwego, niewinnego, nieskalanego, oddzielonego od grzeszników i wyniesionego ponad niebiosa, ²⁷który nie ma potrzeby codziennie — jak tamci arcykapłani — składać ofiar najpierw za własne grzechy, potem za grzechy ludu; to bowiem uczynił raz na zawsze, gdy złożył w ofierze samego siebie. ²⁸Prawo bowiem ustanawia arcykapłanami ludzi mających słabość — słowo zaś przysięgi, złożonej po Prawie: Syna, na wiek uczynionego pełnym.

Arcykapłan w prawdziwym przybytku (8:1–6)

8¹A oto sedno tego, co mówimy: takiego mamy arcykapłana, który zasiadł po prawicy tronu Majestatu w niebiosach — ²sługę świątyni i prawdziwego przybytku, który rozbił Pan, nie człowiek. ³Każdy bowiem arcykapłan jest ustanawiany po to, by składać dary i ofiary — stąd konieczne, aby i ten miał coś, co mógłby złożyć. ⁴Gdyby więc był na ziemi, nawet nie byłby kapłanem — skoro są tu tacy, którzy według Prawa składają dary ⁵(oni pełnią służbę przy odwzorze i cieniu rzeczy niebiańskich — jak zostało objawione Mojżeszowi, gdy miał wykonać przybytek: „Patrz — mówi — masz uczynić wszystko według wzoru ukazanego ci na górze”); ⁶teraz zaś dostąpił o tyle znakomitszej służby, o ile lepszego przymierza jest pośrednikiem — a zostało ono prawnie ustanowione na lepszych obietnicach.

Nowe przymierze — Jeremiasz 31 (8:7–13)

⁷Gdyby bowiem tamto pierwsze było nienaganne, nie szukano by miejsca dla drugiego — ⁸bo ganiąc ich, mówi: „Oto nadchodzą dni — mówi Pan — gdy dokonam nad domem Izraela i nad domem Judy przymierza nowego; ⁹nie takie jak przymierze, które zawarłem z ich ojcami w dniu, gdy ująłem ich za rękę, by ich wyprowadzić z ziemi Egiptu — bo oni nie wytrwali w moim przymierzu i ja ich zaniedbałem, mówi Pan. ¹⁰Bo to jest przymierze, które zawrę z domem Izraela po tamtych dniach — mówi Pan: dam moje prawa do ich myśli i wypiszę je na ich sercach; i będę im za Boga, a oni będą mi za lud. ¹¹I nie będzie już uczył każdy swojego współobywatela ani każdy swojego brata, mówiąc: «Poznaj Pana» — bo wszyscy będą mnie znać, od małego aż do wielkiego z nich, ¹²gdyż łaskawy będę dla ich niesprawiedliwości, a ich grzechów nie wspomnę już więcej”. ¹³Mówiąc „nowe”, uczynił pierwsze przestarzałym; a co się starzeje i posuwa w latach, bliskie jest zniknięcia.

Przybytek ziemski i jego liturgia (9:1–10)

9¹Miało wprawdzie i pierwsze przymierze przepisy służby oraz świątynię — ale ziemską. ²Zbudowano bowiem przybytek: pierwszą salę — w której świecznik i stół, i wyłożenie chlebów — tę nazywa się Świętym; ³za drugą zaś zasłoną — sala nazywana Świętym Świętych, ⁴mająca złotą kadzielnicę i arkę przymierza, zewsząd pokrytą złotem, a w niej złote naczynie z manną i laskę Aarona, która zakwitła, i tablice przymierza; ⁵nad nią zaś cherubowie chwały, ocieniający przebłagalnię — ale o tym nie sposób teraz mówić szczegółowo. ⁶Gdy zaś to wszystko tak zbudowano, do pierwszej sali wchodzą kapłani w każdym czasie, wypełniając służby, ⁷do drugiej zaś — raz w roku — sam jeden arcykapłan, i nie bez krwi, którą składa za siebie i za nieświadomości ludu. ⁸Przez to Duch Święty pokazuje, że droga do świątyni nie została jeszcze objawiona, dopóki stoi pierwszy przybytek. ⁹Jest on przypowieścią na czas obecny: składa się według niej dary i ofiary, które nie mogą uczynić pełnym — co do sumienia — tego, kto pełni służbę, ¹⁰a dotyczą tylko pokarmów i napojów, i różnych obmyć — przepisy ciała, nałożone aż do czasu naprawy.

Przez własną krew do świątyni nieba (9:11–14)

¹¹Chrystus zaś, przybywszy jako arcykapłan dóbr, które nastały, przez większy i pełniejszy przybytek — nie ręką uczyniony, to jest nie z tego stworzenia — ¹²wszedł też nie przez krew kozłów i cielców, ale przez własną krew — raz na zawsze — do świątyni, znalazłszy wieczne odkupienie. ¹³Bo jeśli krew kozłów i byków oraz popiół jałówki — którym pokrapia się skalanych — uświęca ku czystości ciała, ¹⁴to o ileż bardziej krew Chrystusa — który przez Ducha wiecznego złożył Bogu samego siebie bez skazy — oczyści nasze sumienie z martwych uczynków, abyśmy pełnili służbę Bogu żywemu!

Śmierć pośrednika — przymierze i testament (9:15–22)

¹⁵I dlatego jest pośrednikiem nowego przymierza: skoro nastąpiła śmierć dla odkupienia przestępstw popełnionych za pierwszego przymierza — aby powołani otrzymali obietnicę wiecznego dziedzictwa. ¹⁶Gdzie bowiem testament, tam musi zostać stwierdzona śmierć tego, kto go sporządził; ¹⁷testament bowiem jest prawomocny po zmarłych — skoro nie ma mocy, dopóki żyje ten, kto go sporządził. ¹⁸Stąd i pierwsze przymierze nie zostało zainaugurowane bez krwi. ¹⁹Gdy bowiem Mojżesz ogłosił całemu ludowi każde przykazanie według Prawa, wziął krew cielców — z wodą, szkarłatną wełną i hizopem — i pokropił samą księgę oraz cały lud, ²⁰mówiąc: „To jest krew przymierza, które Bóg wam przykazał”. ²¹Podobnie też pokropił krwią przybytek i wszystkie naczynia służby. ²²I prawie wszystko oczyszcza się według Prawa krwią — a bez wylania krwi nie ma odpuszczenia.

Raz, przy spełnieniu wieków (9:23–28)

²³Konieczne więc było, aby odwzory rzeczy niebiańskich oczyszczano tymi sposobami — same zaś rzeczy niebiańskie lepszymi ofiarami niż te. ²⁴Nie do świątyni bowiem ręką uczynionej wszedł Chrystus — do odbicia prawdziwej — ale do samego nieba, aby teraz ukazać się przed obliczem Boga za nami. ²⁵I nie po to, by wielokroć składać samego siebie — jak arcykapłan, który co roku wchodzi do świątyni z krwią cudzą — ²⁶bo wtedy musiałby wielokroć cierpieć od założenia świata. Teraz zaś objawił się raz — przy spełnieniu wieków — dla uchylenia grzechu przez swoją ofiarę. ²⁷A jak postanowione jest ludziom raz umrzeć, a potem sąd, ²⁸tak i Chrystus — raz złożony w ofierze, aby unieść grzechy wielu — po raz drugi, już bez grzechu, ukaże się tym, którzy Go wyczekują ku zbawieniu.

Cień, nie sam obraz — ofiara raz na zawsze (10:1–18)

10¹Cień bowiem mając przyszłych dóbr — nie sam obraz rzeczy — Prawo nigdy, tymi samymi ofiarami składanymi nieprzerwanie rok po roku, nie może uczynić pełnymi tych, którzy przystępują. ²Czyż bowiem nie przestano by ich składać, gdyby pełniący służbę — raz oczyszczeni — nie mieli już żadnej świadomości grzechów? ³Przeciwnie: w nich rok po roku — przypominanie grzechów. ⁴Niemożliwe jest bowiem, aby krew byków i kozłów usuwała grzechy. ⁵Dlatego wchodząc na świat, mówi: „Ofiary i daru nie chciałeś, ale przygotowałeś mi ciało; ⁶całopalenia i ofiary za grzech nie znalazły twojego upodobania. ⁷Wtedy powiedziałem: Oto przychodzę — w zwoju księgi napisano o mnie — aby czynić, Boże, twoją wolę”. ⁸Mówiąc najpierw: „ofiar i darów, i całopaleń, i ofiar za grzech nie chciałeś ani nie znalazły twojego upodobania” — a składa się je przecież według Prawa — ⁹potem powiedział: „Oto przychodzę, aby czynić twoją wolę”. Znosi pierwsze, aby ustanowić drugie. ¹⁰W tej to woli jesteśmy uświęceni — przez ofiarę ciała Jezusa Chrystusa, raz na zawsze. ¹¹I każdy kapłan staje codziennie do służby, wielokroć składając te same ofiary, które nigdy nie mogą zdjąć grzechów; ¹²ten zaś, złożywszy za grzechy jedną ofiarę, na stałe zasiadł po prawicy Boga — ¹³i odtąd czeka, aż Jego wrogowie zostaną położeni jako podnóżek Jego stóp. ¹⁴Jedną bowiem ofiarą uczynił pełnymi — nieprzerwanie — tych, którzy są uświęcani. ¹⁵A zaświadcza nam i Duch Święty. Po tym bowiem, jak powiedział: ¹⁶„To jest przymierze, które zawrę z nimi po tamtych dniach — mówi Pan: dam moje prawa w ich serca i wypiszę je na ich myśli”, ¹⁷dodaje: „a ich grzechów i ich bezprawia nie wspomnę już więcej”. ¹⁸A gdzie jest ich odpuszczenie, tam już nie ma ofiary za grzech.

Przystępujmy, trzymajmy się, przypatrujmy się sobie (10:19–25)

¹⁹Mając więc, bracia, śmiałość wejścia do świątyni przez krew Jezusa — ²⁰drogę nową i żywą, którą dla nas zainaugurował przez zasłonę, to jest przez swoje ciało — ²¹i mając kapłana wielkiego nad domem Boga — ²²przystępujmy z prawdziwym sercem, w pełnej pewności wiary — pokropieni w sercach od złego sumienia i obmyci na ciele czystą wodą. ²³Trzymajmy się niezachwianie wyznania nadziei — bo wierny jest Ten, który obiecał. ²⁴I przypatrujmy się sobie nawzajem — dla pobudzania do miłości i dobrych uczynków, ²⁵nie porzucając naszego wspólnego zgromadzania się — jak niektórzy mają w zwyczaju — ale zachęcając się, i to tym bardziej, im wyraźniej widzicie, że zbliża się Dzień.

Grzech ręką podniesioną (10:26–31)

²⁶Bo gdy dobrowolnie grzeszymy po otrzymaniu poznania prawdy, nie pozostaje już ofiara za grzechy — ²⁷tylko jakieś straszliwe oczekiwanie sądu i żar ognia, który ma pożreć przeciwników. ²⁸Kto uchylił Prawo Mojżesza, bez miłosierdzia umiera na podstawie dwóch albo trzech świadków. ²⁹O ileż surowszej kary — jak sądzicie — okaże się godny ten, kto Syna Bożego podeptał i krew przymierza, którą został uświęcony, uznał za pospolitą, i Ducha łaski znieważył? ³⁰Znamy przecież Tego, który powiedział: „Do mnie należy pomsta, ja odpłacę”; i znowu: „Pan będzie sądził swój lud”. ³¹Straszliwą rzeczą jest wpaść w ręce Boga żywego.

Przypomnijcie sobie dawne dni (10:32–39)

³²Przypominajcie sobie natomiast dawne dni, w których — oświeceni — przetrwaliście wielkie zmaganie cierpień: ³³już to wystawiani na widowisko zniewag i ucisków, już to stając się wspólnikami tych, z którymi tak się obchodzono. ³⁴Bo i współcierpieliście z więźniami, i grabież waszego mienia przyjęliście z radością — wiedząc, że sami macie mienie lepsze i trwałe. ³⁵Nie odrzucajcie więc waszej śmiałości — ma ona wielką odpłatę. ³⁶Wytrwałości bowiem wam potrzeba, abyście — spełniwszy wolę Boga — otrzymali obietnicę. ³⁷Bo „jeszcze chwilka — jakże malutka! — a Ten, który przychodzi, nadejdzie i nie spóźni się; ³⁸a mój sprawiedliwy z wiary żyć będzie; lecz jeśli się cofnie, nie znajdzie w nim upodobania moja dusza”. ³⁹My zaś nie jesteśmy z tych, którzy się cofają — ku zgubie, lecz z tych, którzy wierzą — ku zachowaniu duszy.

Wiara — podstawa i dowód (11:1–7)

11¹Wiara zaś jest podstawą tego, czego się spodziewamy — dowodem rzeczy, których nie widać. ²Przez nią bowiem starsi otrzymali świadectwo. ³Przez wiarę pojmujemy, że wieki zostały przygotowane słowem Boga — tak, że to, co widzialne, nie powstało z tego, co widoczne. ⁴Przez wiarę Abel złożył Bogu większą ofiarę niż Kain; przez nią otrzymał świadectwo, że jest sprawiedliwy — sam Bóg zaświadczył o jego darach — i przez nią, choć umarł, jeszcze mówi. ⁵Przez wiarę Henoch został przeniesiony, aby nie zobaczyć śmierci — „i nie znajdowano go, bo przeniósł go Bóg”; zanim bowiem został przeniesiony, otrzymał świadectwo, że podobał się Bogu. ⁶A bez wiary niemożliwe jest podobać się Bogu; kto bowiem przystępuje do Boga, musi uwierzyć, że On jest — i że staje się tym, który odpłaca szukającym Go. ⁷Przez wiarę Noe, ostrzeżony o tym, czego jeszcze nie było widać, bogobojnie zbudował arkę dla ocalenia swojego domu; przez nią potępił świat — i stał się dziedzicem sprawiedliwości, która jest według wiary.

Abraham i Sara — obcy i przybysze (11:8–19)

⁸Przez wiarę Abraham, wezwany, usłuchał i wyszedł na miejsce, które miał otrzymać w dziedzictwo — i wyszedł, nie wiedząc, dokąd idzie. ⁹Przez wiarę zamieszkał jako przybysz w ziemi obietnicy — jak w cudzej — mieszkając w namiotach z Izaakiem i Jakubem, współdziedzicami tej samej obietnicy; ¹⁰oczekiwał bowiem miasta mającego fundamenty, którego architektem i budowniczym jest Bóg. ¹¹Przez wiarę — wraz z samą Sarą — otrzymał moc poczęcia potomstwa, i to mimo podeszłego wieku, ponieważ za wiernego uznał Tego, który obiecał.Przez wiarę Abraham — wraz z samą Sarą — otrzymał moc poczęcia potomstwa, i to mimo podeszłego wieku, ponieważ za wiernego uznał Tego, który obiecał.^° ¹²Dlatego też z jednego — i to obumarłego — zrodzili się liczni jak gwiazdy nieba i niezliczeni jak piasek na brzegu morza. ¹³Według wiary umarli ci wszyscy, nie otrzymawszy obietnic — ale zobaczyli je z daleka i pozdrowili, i wyznali, że są obcymi i przybyszami na ziemi. ¹⁴Ci bowiem, którzy tak mówią, dają poznać, że szukają ojczyzny. ¹⁵I gdyby mieli w pamięci tamtą, z której wyszli, mieliby czas, aby zawrócić; ¹⁶teraz zaś sięgają po lepszą — to jest niebiańską. Dlatego Bóg nie wstydzi się ich: nie wstydzi się być nazywany ich Bogiem — przygotował im bowiem miasto. ¹⁷Przez wiarę Abraham, poddawany próbie, przyniósł na ofiarę Izaaka: jednorodzonego przynosił ten, który przyjął obietnice — ¹⁸ten, któremu powiedziano: „W Izaaku będzie nazwane twoje potomstwo”; ¹⁹uznał bowiem, że Bóg ma moc wskrzeszać i z martwych — stąd też odzyskał go, jako przypowieść.

Od Izaaka do Rachab (11:20–31)

²⁰Przez wiarę Izaak i co do rzeczy przyszłych pobłogosławił Jakuba i Ezawa. ²¹Przez wiarę Jakub, umierając, pobłogosławił każdego z synów Józefa — i pokłonił się, wsparty na wierzchu swojej laski. ²²Przez wiarę Józef, dobiegając kresu, wspomniał o wyjściu synów Izraela — i wydał polecenie co do swoich kości. ²³Przez wiarę Mojżesz po narodzeniu był przez trzy miesiące ukrywany przez swoich rodziców — bo zobaczyli, że dziecko jest piękne — i nie ulękli się rozporządzenia króla. ²⁴Przez wiarę Mojżesz, gdy dorósł, odmówił nazywania się synem córki faraona, ²⁵wybrawszy raczej znoszenie krzywdy razem z ludem Boga niż doczesną rozkosz grzechu: ²⁶za większe bogactwo niż skarby Egiptu uznał zniewagę Chrystusa — wpatrywał się bowiem w odpłatę. ²⁷Przez wiarę opuścił Egipt, nie uląkłszy się gniewu króla — trwał bowiem niezłomnie, jakby widział Niewidzialnego. ²⁸Przez wiarę sprawił Paschę i pokropienie krwią — aby ten, który gubił pierworodnych, nie dotknął ich. ²⁹Przez wiarę przeszli przez Morze Czerwone jak po suchej ziemi — a gdy Egipcjanie podjęli tę próbę, zostali pochłonięci. ³⁰Przez wiarę mury Jerycha padły, okrążane przez siedem dni. ³¹Przez wiarę Rachab, nierządnica, nie zginęła razem z opornymi — bo przyjęła zwiadowców w pokoju.

Czas by mi nie starczył… (11:32–40)

³²I cóż jeszcze powiem? Zabraknie mi przecież czasu na opowiadanie o Gedeonie, Baraku, Samsonie, Jeftem, o Dawidzie, a także Samuelu i prorokach, ³³którzy przez wiarę pokonali królestwa, wykonali sprawiedliwość, dostąpili obietnic, zamknęli paszcze lwom, ³⁴zgasili moc ognia, umknęli ostrzom miecza, z niemocy nabrali mocy, stali się mężni na wojnie, zmusili do odwrotu obce wojska. ³⁵Kobiety otrzymały swoich zmarłych przez zmartwychwstanie; inni zaś zostali zamęczeni, nie przyjąwszy uwolnienia — aby dostąpić lepszego zmartwychwstania. ³⁶Inni jeszcze podjęli próbę szyderstw i biczów, a nadto kajdan i więzienia:Inni jeszcze przeszli przez próbę szyderstw i biczów, a nadto kajdan i więzienia:^° ³⁷byli kamienowani, przerzynani piłą, ginęli zabijani mieczem; tułali się w owczych i kozich skórach — pozbawieni wszystkiego, uciskani, krzywdzeni — ³⁸oni, których świat nie był godny — błąkający się po pustkowiach i górach, po jaskiniach i rozpadlinach ziemi. ³⁹A ci wszyscy, choć otrzymali świadectwo przez wiarę, nie otrzymali obietnicy, ⁴⁰bo Bóg przewidział dla nas coś lepszego — aby nie bez nas zostali uczynieni pełnymi.

Bieg, wpatrzenie i karcenie synów (12:1–13)

12¹Przeto i my — mając wokół siebie tak wielki obłok świadków, odłożywszy wszelki ciężar i grzech, który tak łatwo oplata — biegnijmy z wytrwałością w leżącym przed nami wyścigu, ²wpatrzeni w przewodnika i dopełniciela wiary — Jezusa, który zamiast leżącej przed Nim radości zniósł krzyż, wzgardziwszy hańbą — i zasiadł po prawicy tronu Boga. ³Rozważcie bowiem Tego, który zniósł taki sprzeciw grzeszników przeciw samym sobie — abyście nie zmęczyli się, słabnąc w waszych duszach. ⁴Jeszcze nie aż do krwi stawiliście opór, walcząc przeciw grzechowi, ⁵a zapomnieliście o zachęcie, która przemawia do was jak do synów: „Synu mój, nie lekceważ karcenia Pana ani nie słabnij, gdy On cię upomina; ⁶bo kogo Pan miłuje, tego karci — a biczuje każdego syna, którego przyjmuje”. ⁷Wytrwajcie dla karcenia: Bóg obchodzi się z wami jak z synami. Bo gdzież syn, którego ojciec nie karci? ⁸A jeśli jesteście bez karcenia, którego towarzyszami stali się wszyscy — to jesteście dziećmi nieprawymi, a nie synami. ⁹Nadto: mieliśmy ojców naszego ciała jako karcących — i szanowaliśmy ich; czyż nie o wiele bardziej poddamy się Ojcu duchów — i będziemy żyć? ¹⁰Tamci bowiem karcili nas przez niewiele dni, według swojego uznania — Ten zaś ku pożytkowi: abyśmy otrzymali udział w Jego świętości. ¹¹Żadne karcenie w swojej chwili nie wydaje się radością, lecz smutkiem — później jednak oddaje tym, którzy są przez nie wyćwiczeni, pokojowy owoc sprawiedliwości. ¹²Dlatego opadłe ręce i omdlałe kolana wyprostujcie ¹³i czyńcie proste tory waszymi stopami — aby to, co chrome, nie zwichnęło się, ale raczej zostało uzdrowione.

Nie Synaj, lecz Syjon (12:14–29)

¹⁴Ścigajcie pokój ze wszystkimi — i uświęcenie, bez którego nikt nie zobaczy Pana; ¹⁵czuwajcie, aby nikt nie pozostał w tyle za łaską Boga, aby jakiś korzeń gorzkości, wyrastając w górę, nie czynił zamętu — i przez niego nie skalało się wielu; ¹⁶aby nie było wśród was rozpustnika albo bezbożnego jak Ezaw, który za jeden posiłek oddał swoje pierworództwo. ¹⁷Wiecie przecież, że i potem, gdy chciał odziedziczyć błogosławieństwo, został odrzucony: nie znalazł bowiem miejsca na zmianę zdania — choć ze łzami go szukał. ¹⁸Nie przystąpiliście bowiem do namacalnej góry, płonącej ogniem — do mroku i ciemności, i nawałnicy, ¹⁹do dźwięku trąby i głosu słów — którego słuchacze wzbraniali się, aby nie kierowano do nich dalszego słowa; ²⁰nie mogli bowiem unieść tego rozkazu: „Nawet jeśli zwierzę dotknie góry, zostanie ukamienowane”; ²¹a tak straszliwe było to zjawisko, że Mojżesz powiedział: „Przerażony jestem i drżący”. ²²Ale przystąpiliście do góry Syjon i do miasta Boga żywego — Jeruzalem niebiańskiego — i do miriad aniołów, do uroczystego zgromadzenia, ²³i do kościoła pierworodnych, zapisanych w niebiosach, i do Boga — sędziego wszystkich, i do duchów sprawiedliwych uczynionych pełnymi, ²⁴i do pośrednika nowego przymierza — Jezusa, i do krwi pokropienia, która mówi lepiej niż Abel. ²⁵Uważajcie, abyście nie wzbraniali się przed Tym, który mówi. Jeśli bowiem tamci nie uszli, gdy wzbraniali się przed pouczającym na ziemi — o ileż bardziej my, jeśli odwracamy się od Tego z niebios! ²⁶Jego głos wstrząsnął wtedy ziemią — teraz zaś obiecał, mówiąc: „Jeszcze raz ja wstrząsnę nie tylko ziemią, ale i niebem”. ²⁷A owo „jeszcze raz” wskazuje na przeniesienie rzeczy wstrząsanych — jako uczynionych — aby trwały te, które są niewstrząsalne. ²⁸Dlatego — otrzymując królestwo niewstrząsalne — miejmy wdzięczność, a przez nią służmy Bogu tak, jak Mu się podoba: z bogobojnością i lękiem, ²⁹bo nasz Bóg jest ogniem trawiącym.

Miłość braterska i ołtarz poza obozem (13:1–16)

13¹Miłość braterska niech trwa. ²Nie zapominajcie o miłości do obcych — przez nią bowiem niektórzy, nie wiedząc o tym, ugościli aniołów. ³Pamiętajcie o więźniach — jakbyście byli współuwięzieni; o krzywdzonych — bo i sami jesteście w ciele. ⁴Małżeństwo niech będzie we czci u wszystkich, a łoże nieskalane — rozpustników bowiem i cudzołożników będzie sądził Bóg. ⁵Niech wasze postępowanie będzie wolne od miłości pieniędzy; poprzestawajcie na tym, co jest. On sam bowiem powiedział: „Nie porzucę cię ani cię nie opuszczę”, ⁶tak że możemy śmiało mówić: „Pan moim pomocnikiem — nie będę się bał; co mi uczyni człowiek?”. ⁷Pamiętajcie o waszych przewodzących — tych, którzy mówili wam słowo Boga; przypatrując się temu, jak zakończyła się ich droga, naśladujcie ich wiarę. ⁸Jezus Chrystus wczoraj i dziś ten sam — i na wieki. ⁹Nie dajcie się unosić różnorodnym i obcym naukom: dobrze bowiem, aby serce było umacniane łaską — nie pokarmami, które nie pomogły tym, co według nich postępują. ¹⁰Mamy ołtarz, z którego nie mają prawa jeść ci, którzy służą przybytkowi. ¹¹Bo ciała tych zwierząt, których krew arcykapłan wnosi za grzech do świątyni, palone są poza obozem. ¹²Dlatego i Jezus — aby uświęcić lud przez własną krew — cierpiał poza bramą. ¹³Wyjdźmy więc do Niego poza obóz, niosąc Jego zniewagę; ¹⁴nie mamy tu bowiem trwającego miasta, ale szukamy tego przyszłego. ¹⁵Przez Niego więc składajmy Bogu nieustannie ofiarę chwały — to jest owoc warg wyznających Jego imię. ¹⁶A nie zapominajcie o czynieniu dobra i o wspólnocie darów — bo w takich ofiarach Bóg ma upodobanie.

Pasterz wielki owiec — i łaska (13:17–25)

¹⁷Słuchajcie waszych przewodzących i ustępujcie im — oni bowiem czuwają nad waszymi duszami jako ci, którzy zdadzą słowo; aby czynili to z radością, a nie wzdychając — bo to byłoby wam bez pożytku. ¹⁸Módlcie się za nas; jesteśmy bowiem przekonani, że mamy dobre sumienie — pragnąc we wszystkim dobrze postępować. ¹⁹A tym usilniej proszę, byście to czynili — abym tym szybciej został wam przywrócony. ²⁰A Bóg pokoju, który wyprowadził z martwych wielkiego Pasterza owiec — we krwi wiecznego przymierza — naszego Pana Jezusa, ²¹niech was wyposaży we wszystko, co dobre, ku pełnieniu Jego woli — czyniąc w nas to, co miłe przed Jego obliczem, przez Jezusa Chrystusa. Jemu chwała na wieki. Amen. ²²Proszę zaś was, bracia: znieście to słowo zachęty — przecież napisałem wam krótko. ²³Wiedzcie, że nasz brat Tymoteusz został uwolniony; jeśli przybędzie wkrótce, zobaczę was razem z nim. ²⁴Pozdrówcie wszystkich waszych przewodzących i wszystkich świętych. Pozdrawiają was ci z Italii. ²⁵Łaska z wami wszystkimi.

Kliknij greckie słowo, aby zobaczyć jego lemat, znaczenie (po angielsku) i formę gramatyczną (dane: MACULA).

Bóg przemówił w Synu (1:1–4)

⌜Πολυμερῶς καὶ πολυτρόπως πάλαι ὁ θεὸς λαλήσας τοῖς πατράσιν ἐν τοῖς προφήταις⌝

⌜Πολυμερῶς καὶ πολυτρόπως πάλαι

ὁ θεὸς

λαλήσας τοῖς πατράσιν ἐν τοῖς προφήταις⌝

1¹W wielu częściach i na wiele sposobów przemawiał niegdyś Bóg do ojców w prorokach,

ἐπʼ ἐσχάτου τῶν ἡμερῶν τούτων ἐλάλησεν ἡμῖν ἐν υἱῷ, ⌜ὃν ἔθηκεν κληρονόμον πάντων⌝, ⌜διʼ οὗ καὶ ⸂ἐποίησεν τοὺς αἰῶνας⌝⸃·

ἐπʼ ἐσχάτου τῶν ἡμερῶν τούτων ἐλάλησεν ἡμῖν ἐν υἱῷ,

⌜ὃν ἔθηκεν κληρονόμον πάντων⌝,

⌜διʼ οὗ καὶ ⸂ἐποίησεν τοὺς αἰῶνας⌝⸃·

²a u kresu tych dni przemówił do nas w Synu — którego ustanowił dziedzicem wszystkiego, przez którego też uczynił wieki.

⌜ὃς ὢν ἀπαύγασμα τῆς δόξης καὶ χαρακτὴρ τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ, φέρων τε τὰ πάντα τῷ ῥήματι τῆς δυνάμεως⌝, ⌜⸂διʼ αὑτοῦ⸃ καθαρισμὸν ⸂τῶν ἁμαρτιῶν ποιησάμενος⌝⸃ ἐκάθισεν ἐν δεξιᾷ τῆς μεγαλωσύνης ἐν ὑψηλοῖς,

⌜ὃς ὢν ἀπαύγασμα τῆς δόξης καὶ χαρακτὴρ τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ,

φέρων τε τὰ πάντα τῷ ῥήματι τῆς δυνάμεως⌝,

⌜⸂διʼ αὑτοῦ⸃ καθαρισμὸν ⸂τῶν ἁμαρτιῶν ποιησάμενος⌝⸃

ἐκάθισεν ἐν δεξιᾷ τῆς μεγαλωσύνης ἐν ὑψηλοῖς,

³On — będąc odblaskiem Jego chwały i odciskiem Jego istoty, niosąc też wszystko słowem mocy — przez samego siebie oczyszczenia z grzechów dokonawszy, zasiadł po prawicy Majestatu na wysokościach,On — będąc odblaskiem Jego chwały i odciskiem Jego istoty, niosąc też wszystko słowem mocy — dokonawszy przez samego siebie oczyszczenia z grzechów, zasiadł po prawicy Majestatu na wysokościach,^°

⌜τοσούτῳ κρείττων γενόμενος τῶν ἀγγέλων⌝ ὅσῳ διαφορώτερον παρʼ αὐτοὺς κεκληρονόμηκεν ὄνομα.

⌜τοσούτῳ κρείττων γενόμενος τῶν ἀγγέλων⌝

ὅσῳ διαφορώτερον παρʼ αὐτοὺς κεκληρονόμηκεν ὄνομα.

⁴stawszy się o tyle lepszy od aniołów, o ile znakomitsze od nich odziedziczył imię.

Syn ponad aniołami — siedem głosów Pisma (1:5–14)

Τίνι γὰρ εἶπέν ποτε τῶν ἀγγέλων· Υἱός μου εἶ σύ, ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε, καὶ πάλιν· Ἐγὼ ἔσομαι αὐτῷ εἰς πατέρα, καὶ αὐτὸς ἔσται μοι εἰς υἱόν;

Τίνι γὰρ εἶπέν ποτε τῶν ἀγγέλων·

Υἱός μου εἶ σύ,

ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε,

καὶ πάλιν·

Ἐγὼ ἔσομαι αὐτῷ εἰς πατέρα,

καὶ αὐτὸς ἔσται μοι εἰς υἱόν;

⁵Któremu bowiem z aniołów powiedział kiedykolwiek: „Synem moim jesteś ty, ja ciebie dziś zrodziłem”? I znowu: „Ja będę mu za ojca, a on będzie mi za syna”?

⌜ὅταν δὲ πάλιν εἰσαγάγῃ τὸν πρωτότοκον εἰς τὴν οἰκουμένην⌝, λέγει· ⌜Καὶ προσκυνησάτωσαν αὐτῷ πάντες ἄγγελοι θεοῦ⌝.

⌜ὅταν δὲ πάλιν εἰσαγάγῃ τὸν πρωτότοκον εἰς τὴν οἰκουμένην⌝,

λέγει·

⌜Καὶ προσκυνησάτωσαν αὐτῷ πάντες ἄγγελοι θεοῦ⌝.

⁶A gdy znowu wprowadzi Pierworodnego na zamieszkany świat, mówi: „I niech mu się pokłonią wszyscy aniołowie Boży”.

καὶ πρὸς μὲν τοὺς ἀγγέλους λέγει· ⌜Ὁ ποιῶν τοὺς ἀγγέλους αὐτοῦ πνεύματα, καὶ τοὺς λειτουργοὺς αὐτοῦ πυρὸς φλόγα⌝·

καὶ πρὸς μὲν τοὺς ἀγγέλους λέγει·

⌜Ὁ

ποιῶν τοὺς ἀγγέλους αὐτοῦ πνεύματα,

καὶ τοὺς λειτουργοὺς αὐτοῦ πυρὸς φλόγα⌝·

⁷O aniołach wprawdzie mówi: „Ten, który czyni swoich aniołów wiatrami, a swoje sługi płomieniem ognia”,

πρὸς δὲ τὸν υἱόν· Ὁ θρόνος σου ὁ θεὸς εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος, ⸂καὶ ἡ ῥάβδος τῆς εὐθύτητος⸃ ῥάβδος τῆς βασιλείας ⸀σου.

πρὸς δὲ τὸν υἱόν·

Ὁ

θρόνος σου ὁ

θεὸς

εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος,

⸂καὶ ἡ ῥάβδος τῆς εὐθύτητος⸃ ῥάβδος τῆς βασιλείας ⸀σου.

⁸o Synu zaś: „Tron twój, Boże, na wiek wieku i berło prawości berłem twego królestwa.

ἠγάπησας δικαιοσύνην καὶ ἐμίσησας ἀνομίαν· διὰ τοῦτο ἔχρισέν σε ὁ θεός, ὁ θεός σου, ἔλαιον ἀγαλλιάσεως παρὰ τοὺς μετόχους σου·

ἠγάπησας δικαιοσύνην

καὶ ἐμίσησας ἀνομίαν·

διὰ τοῦτο ἔχρισέν σε ὁ θεός, ὁ θεός σου, ἔλαιον ἀγαλλιάσεως παρὰ τοὺς μετόχους σου·

⁹Umiłowałeś sprawiedliwość i znienawidziłeś bezprawie; dlatego namaścił cię Bóg — Bóg twój — olejkiem wesela ponad twoich towarzyszy”.

καί· Σὺ κατʼ ἀρχάς, κύριε, τὴν γῆν ἐθεμελίωσας, καὶ ἔργα τῶν χειρῶν σού εἰσιν οἱ οὐρανοί·

καί·

Σὺ κατʼ ἀρχάς,

κύριε,

τὴν γῆν ἐθεμελίωσας,

καὶ ἔργα τῶν χειρῶν σού εἰσιν οἱ οὐρανοί·

¹⁰I: „Ty na początku, Panie, ugruntowałeś ziemię i dziełami twoich rąk są niebiosa;

αὐτοὶ ἀπολοῦνται, σὺ δὲ διαμένεις· καὶ πάντες ⌜ὡς ἱμάτιον⌝ παλαιωθήσονται,

αὐτοὶ ἀπολοῦνται,

σὺ δὲ διαμένεις·

καὶ πάντες

⌜ὡς ἱμάτιον⌝

παλαιωθήσονται,

¹¹one zginą, ale ty trwasz; i wszystkie jak szata się zestarzeją,

καὶ ⌜ὡσεὶ περιβόλαιον⌝ ἑλίξεις αὐτούς, ⌜⸂ὡς ἱμάτιον⌝⸃ καὶ ἀλλαγήσονται· σὺ δὲ ὁ αὐτὸς εἶ, καὶ τὰ ἔτη σου οὐκ ἐκλείψουσιν.

καὶ ⌜ὡσεὶ περιβόλαιον⌝

ἑλίξεις αὐτούς,

⌜⸂ὡς ἱμάτιον⌝⸃

καὶ ἀλλαγήσονται·

σὺ δὲ ὁ αὐτὸς εἶ,

καὶ τὰ ἔτη σου οὐκ ἐκλείψουσιν.

¹²i jak płaszcz je zwiniesz — i jak szata zostaną zmienione; ale ty jesteś ten sam i twoje lata nie ustaną”.

πρὸς τίνα δὲ τῶν ἀγγέλων εἴρηκέν ποτε· ⌜Κάθου ἐκ δεξιῶν μου ⌜ἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου ὑποπόδιον τῶν ποδῶν σου⌝⌝;

πρὸς τίνα δὲ τῶν ἀγγέλων εἴρηκέν ποτε·

⌜Κάθου ἐκ δεξιῶν μου

⌜ἕως ἂν

θῶ τοὺς ἐχθρούς σου ὑποπόδιον τῶν ποδῶν σου⌝⌝;

¹³A do którego z aniołów powiedział kiedykolwiek: „Siądź po mojej prawicy, aż położę twoich wrogów jako podnóżek twoich stóp”?

οὐχὶ πάντες εἰσὶν λειτουργικὰ πνεύματα ⌜εἰς διακονίαν ἀποστελλόμενα διὰ ⌜τοὺς μέλλοντας ⌜κληρονομεῖν σωτηρίαν⌝⌝⌝;

οὐχὶ

πάντες εἰσὶν λειτουργικὰ πνεύματα

⌜εἰς διακονίαν ἀποστελλόμενα διὰ

⌜τοὺς

μέλλοντας

⌜κληρονομεῖν σωτηρίαν⌝⌝⌝;

¹⁴Czyż nie wszyscy oni są duchami służebnymi, posyłanymi do usługiwania ze względu na tych, którzy mają odziedziczyć zbawienie?

Żeby nas nie zniosło — pierwsze ostrzeżenie (2:1–4)

Διὰ τοῦτο δεῖ ⌜περισσοτέρως ⸂προσέχειν ἡμᾶς⸃ ⌜τοῖς ἀκουσθεῖσιν⌝⌝, ⌜μήποτε παραρυῶμεν⌝.

Διὰ τοῦτο δεῖ

⌜περισσοτέρως ⸂προσέχειν ἡμᾶς⸃

⌜τοῖς ἀκουσθεῖσιν⌝⌝,

⌜μήποτε παραρυῶμεν⌝.

⌜εἰ γὰρ ὁ ⌜διʼ ἀγγέλων λαληθεὶς⌝ λόγος ἐγένετο βέβαιος, καὶ πᾶσα παράβασις καὶ παρακοὴ ἔλαβεν ἔνδικον μισθαποδοσίαν⌝,

⌜εἰ γὰρ ὁ

⌜διʼ ἀγγέλων λαληθεὶς⌝

λόγος ἐγένετο βέβαιος,

καὶ πᾶσα παράβασις καὶ παρακοὴ ἔλαβεν ἔνδικον μισθαποδοσίαν⌝,

²Jeśli bowiem słowo wypowiedziane przez aniołów okazało się niewzruszone, a każde przestępstwo i nieposłuszeństwo otrzymało słuszną odpłatę,

πῶς ἡμεῖς ἐκφευξόμεθα τηλικαύτης ἀμελήσαντες σωτηρίας, ⌜ἥτις, ⌜ἀρχὴν λαβοῦσα ⌜λαλεῖσθαι διὰ τοῦ κυρίου⌝⌝, ὑπὸ ⌜τῶν ἀκουσάντων⌝ εἰς ἡμᾶς ἐβεβαιώθη⌝,

πῶς ἡμεῖς ἐκφευξόμεθα

τηλικαύτης ἀμελήσαντες σωτηρίας,

⌜ἥτις,

⌜ἀρχὴν λαβοῦσα

⌜λαλεῖσθαι διὰ τοῦ κυρίου⌝⌝,

ὑπὸ

⌜τῶν ἀκουσάντων⌝

εἰς ἡμᾶς ἐβεβαιώθη⌝,

³to jakże my ujdziemy, jeśli zaniedbamy tak wielkie zbawienie? Wzięło ono początek od mówienia przez Pana, a przez tych, którzy usłyszeli, zostało nam potwierdzone,

συνεπιμαρτυροῦντος τοῦ θεοῦ σημείοις τε καὶ τέρασιν καὶ ποικίλαις δυνάμεσιν καὶ πνεύματος ἁγίου μερισμοῖς κατὰ τὴν αὐτοῦ θέλησιν;

⁴a Bóg współświadczył znakami i cudami, i rozmaitymi mocami, i przydziałami Ducha Świętego według swojej woli.

Czym jest człowiek — Psalm 8 i Jezus (2:5–9)

Οὐ γὰρ ἀγγέλοις ὑπέταξεν τὴν οἰκουμένην ⌜τὴν μέλλουσαν⌝, ⌜περὶ ἧς λαλοῦμεν⌝·

Οὐ γὰρ ἀγγέλοις ὑπέταξεν τὴν οἰκουμένην

⌜τὴν μέλλουσαν⌝,

⌜περὶ ἧς λαλοῦμεν⌝·

⁵Nie aniołom bowiem poddał przyszły zamieszkany świat, o którym mówimy.

διεμαρτύρατο δέ πού τις ⌜λέγων· ⌜Τί ἐστιν ἄνθρωπος ⌜ὅτι μιμνῄσκῃ αὐτοῦ⌝, ἢ υἱὸς ἀνθρώπου ⌜ὅτι ἐπισκέπτῃ αὐτόν⌝⌝⌝;

διεμαρτύρατο δέ πού τις

⌜λέγων·

⌜Τί ἐστιν ἄνθρωπος

⌜ὅτι μιμνῄσκῃ αὐτοῦ⌝,

ἢ υἱὸς ἀνθρώπου

⌜ὅτι ἐπισκέπτῃ αὐτόν⌝⌝⌝;

⁶Zaświadczył zaś ktoś gdzieś, mówiąc: „Czym jest człowiek, że o nim pamiętasz, albo syn człowieczy, że go nawiedzasz?

ἠλάττωσας αὐτὸν βραχύ τι παρʼ ἀγγέλους, δόξῃ καὶ τιμῇ ἐστεφάνωσας ⸀αὐτόν,

ἠλάττωσας αὐτὸν βραχύ τι παρʼ ἀγγέλους,

δόξῃ καὶ τιμῇ ἐστεφάνωσας ⸀αὐτόν,

⁷Uczyniłeś go na krótko mniejszym od aniołów, chwałą i czcią go ukoronowałeś,

πάντα ὑπέταξας ὑποκάτω τῶν ποδῶν αὐτοῦ· ἐν ⌜⸂τῷ γὰρ⸃ ⸀ὑποτάξαι τὰ πάντα⌝ οὐδὲν ἀφῆκεν αὐτῷ ἀνυπότακτον. νῦν δὲ οὔπω ὁρῶμεν ⌜αὐτῷ τὰ πάντα ὑποτεταγμένα⌝·

πάντα ὑπέταξας ὑποκάτω τῶν ποδῶν αὐτοῦ·

ἐν

⌜⸂τῷ

γὰρ⸃

⸀ὑποτάξαι τὰ πάντα⌝

οὐδὲν ἀφῆκεν αὐτῷ ἀνυπότακτον.

νῦν δὲ οὔπω ὁρῶμεν

⌜αὐτῷ τὰ πάντα ὑποτεταγμένα⌝·

⁸wszystko poddałeś pod jego stopy”. Poddając bowiem wszystko, niczego nie pozostawił mu niepoddanym. Teraz jednak jeszcze nie widzimy, żeby wszystko było mu poddane;

⌜⌜τὸν δὲ βραχύ τι παρʼ ἀγγέλους ἠλαττωμένον⌝ βλέπομεν Ἰησοῦν διὰ τὸ πάθημα τοῦ θανάτου δόξῃ καὶ τιμῇ ἐστεφανωμένον, ⌜ὅπως ⸀χωρὶς θεοῦ ὑπὲρ παντὸς γεύσηται θανάτου⌝⌝.

⌜⌜τὸν

δὲ

βραχύ τι παρʼ ἀγγέλους ἠλαττωμένον⌝

βλέπομεν

Ἰησοῦν διὰ τὸ πάθημα τοῦ θανάτου δόξῃ καὶ τιμῇ ἐστεφανωμένον,

⌜ὅπως ⸀χωρὶς θεοῦ ὑπὲρ παντὸς γεύσηται θανάτου⌝⌝.

⁹widzimy natomiast Tego, który na krótko został uczyniony mniejszym od aniołów — Jezusa, przez cierpienie śmierci chwałą i czcią ukoronowanego, aby z łaski Boga za każdego skosztował śmierci.

Przewodnik zbawienia wśród braci (2:10–13)

Ἔπρεπεν γὰρ αὐτῷ, ⌜διʼ ὃν τὰ πάντα καὶ διʼ οὗ τὰ πάντα⌝, ⌜⌜πολλοὺς υἱοὺς εἰς δόξαν ἀγαγόντα⌝ τὸν ἀρχηγὸν τῆς σωτηρίας αὐτῶν διὰ παθημάτων τελειῶσαι⌝.

Ἔπρεπεν γὰρ αὐτῷ,

⌜διʼ ὃν τὰ πάντα

καὶ διʼ οὗ τὰ πάντα⌝,

⌜⌜πολλοὺς υἱοὺς εἰς δόξαν ἀγαγόντα⌝

τὸν ἀρχηγὸν τῆς σωτηρίας αὐτῶν διὰ παθημάτων τελειῶσαι⌝.

¹⁰Przystało bowiem Temu, dla którego wszystko i przez którego wszystko — prowadząc wielu synów do chwały — przewodnika ich zbawienia uczynić pełnym przez cierpienia.

ὅ τε γὰρ ἁγιάζων καὶ οἱ ἁγιαζόμενοι ἐξ ἑνὸς πάντες· διʼ ἣν αἰτίαν οὐκ ἐπαισχύνεται ⌜ἀδελφοὺς αὐτοὺς καλεῖν⌝,

ὅ τε γὰρ ἁγιάζων

καὶ οἱ ἁγιαζόμενοι

ἐξ ἑνὸς πάντες·

διʼ ἣν αἰτίαν οὐκ ἐπαισχύνεται

⌜ἀδελφοὺς αὐτοὺς καλεῖν⌝,

¹¹Bo i uświęcający, i uświęcani — z jednego wszyscy. Z tej przyczyny nie wstydzi się nazywać ich braćmi,

⌜λέγων· ⌜Ἀπαγγελῶ τὸ ὄνομά σου τοῖς ἀδελφοῖς μου, ⌜ἐν μέσῳ ἐκκλησίας ὑμνήσω σε⌝⌝⌝·

⌜λέγων·

⌜Ἀπαγγελῶ τὸ ὄνομά σου τοῖς ἀδελφοῖς μου,

⌜ἐν μέσῳ ἐκκλησίας ὑμνήσω σε⌝⌝⌝·

¹²mówiąc: „Oznajmię twoje imię moim braciom, pośród zgromadzenia będę cię wysławiał”;

καὶ πάλιν· Ἐγὼ ἔσομαι πεποιθὼς ἐπʼ αὐτῷ· καὶ πάλιν· Ἰδοὺ ἐγὼ καὶ τὰ παιδία ⌜ἅ μοι ἔδωκεν ὁ θεός⌝.

καὶ πάλιν·

Ἐγὼ ἔσομαι πεποιθὼς ἐπʼ αὐτῷ·

καὶ πάλιν·

Ἰδοὺ ἐγὼ καὶ τὰ παιδία

⌜ἅ μοι ἔδωκεν ὁ θεός⌝.

¹³i znowu: „Ja będę w nim pokładał ufność”; i znowu: „Oto ja i dzieci, które dał mi Bóg”.

Krew i ciało, śmierć i diabeł (2:14–18)

⌜Ἐπεὶ οὖν τὰ παιδία κεκοινώνηκεν ⸂αἵματος καὶ σαρκός⌝⸃, καὶ αὐτὸς παραπλησίως μετέσχεν τῶν αὐτῶν, ἵνα διὰ τοῦ θανάτου καταργήσῃ ⌜τὸν τὸ κράτος ἔχοντα⌝ τοῦ θανάτου, ⌜τοῦτʼ ἔστι τὸν διάβολον⌝,

⌜Ἐπεὶ οὖν τὰ παιδία κεκοινώνηκεν ⸂αἵματος καὶ σαρκός⌝⸃,

καὶ αὐτὸς παραπλησίως μετέσχεν τῶν αὐτῶν,

ἵνα διὰ τοῦ θανάτου καταργήσῃ

⌜τὸν

τὸ κράτος ἔχοντα⌝ τοῦ θανάτου,

⌜τοῦτʼ ἔστι τὸν διάβολον⌝,

καὶ ἀπαλλάξῃ τούτους, ⌜ὅσοι φόβῳ θανάτου διὰ παντὸς ⌜τοῦ ζῆν⌝ ἔνοχοι ἦσαν⌝ δουλείας.

καὶ ἀπαλλάξῃ τούτους,

⌜ὅσοι φόβῳ θανάτου διὰ παντὸς

⌜τοῦ ζῆν⌝

ἔνοχοι ἦσαν⌝ δουλείας.

¹⁵i uwolnić tych wszystkich, którzy przez lęk przed śmiercią całe życie podlegali niewoli.

οὐ γὰρ δήπου ἀγγέλων ἐπιλαμβάνεται, ἀλλὰ σπέρματος Ἀβραὰμ ἐπιλαμβάνεται.

οὐ γὰρ

δήπου

ἀγγέλων ἐπιλαμβάνεται,

ἀλλὰ σπέρματος Ἀβραὰμ ἐπιλαμβάνεται.

¹⁶Bo przecież nie za aniołami się ujmuje, ale ujmuje się za potomstwem Abrahama.

ὅθεν ὤφειλεν ⌜κατὰ πάντα τοῖς ἀδελφοῖς ὁμοιωθῆναι⌝, ⌜ἵνα ἐλεήμων γένηται καὶ πιστὸς ἀρχιερεὺς τὰ πρὸς τὸν θεόν, εἰς ⌜τὸ ἱλάσκεσθαι τὰς ἁμαρτίας τοῦ λαοῦ⌝⌝·

ὅθεν ὤφειλεν

⌜κατὰ πάντα τοῖς ἀδελφοῖς ὁμοιωθῆναι⌝,

⌜ἵνα ἐλεήμων γένηται καὶ πιστὸς ἀρχιερεὺς τὰ πρὸς τὸν θεόν, εἰς

⌜τὸ

ἱλάσκεσθαι τὰς ἁμαρτίας τοῦ λαοῦ⌝⌝·

¹⁷Dlatego powinien był we wszystkim stać się podobny do braci, aby być miłosiernym i wiernym arcykapłanem w tym, co odnosi się do Boga — dla przebłagania za grzechy ludu.

ἐν ⌜ᾧ γὰρ πέπονθεν αὐτὸς πειρασθείς⌝, δύναται ⌜⌜τοῖς πειραζομένοις⌝ βοηθῆσαι⌝.

ἐν

⌜ᾧ

γὰρ

πέπονθεν αὐτὸς πειρασθείς⌝,

δύναται

⌜⌜τοῖς πειραζομένοις⌝

βοηθῆσαι⌝.

¹⁸W czym bowiem sam ucierpiał, poddany próbie, w tym może pomóc tym, którzy są poddawani próbie.

Wierny nad domem — większy od Mojżesza (3:1–6)

Ὅθεν, ἀδελφοὶ ἅγιοι, κλήσεως ἐπουρανίου μέτοχοι, κατανοήσατε τὸν ἀπόστολον καὶ ἀρχιερέα τῆς ὁμολογίας ἡμῶν ⸀Ἰησοῦν,

3¹Dlatego, bracia święci, towarzysze niebiańskiego powołania, przyjrzyjcie się uważnie Apostołowi i Arcykapłanowi naszego wyznania — Jezusowi,

⌜πιστὸν ὄντα ⌜τῷ ποιήσαντι αὐτὸν ⌜ὡς καὶ Μωϋσῆς ⸀ἐν τῷ οἴκῳ αὐτοῦ⌝⌝⌝.

⌜πιστὸν ὄντα

⌜τῷ

ποιήσαντι αὐτὸν

⌜ὡς καὶ Μωϋσῆς ⸀ἐν τῷ οἴκῳ αὐτοῦ⌝⌝⌝.

²wiernemu Temu, który Go ustanowił — jak i Mojżesz w Jego domu.

πλείονος γὰρ ⸂οὗτος δόξης⸃ παρὰ Μωϋσῆν ἠξίωται ⌜καθʼ ὅσον πλείονα τιμὴν ἔχει τοῦ οἴκου ⌜ὁ κατασκευάσας αὐτόν⌝⌝·

πλείονος γὰρ ⸂οὗτος δόξης⸃ παρὰ Μωϋσῆν ἠξίωται

⌜καθʼ ὅσον πλείονα τιμὴν ἔχει τοῦ οἴκου

⌜ὁ

κατασκευάσας αὐτόν⌝⌝·

³Większej bowiem chwały niż Mojżesz został On uznany godnym — o ile większą cześć niż dom ma ten, kto go zbudował.On bowiem został uznany za godnego większej chwały niż Mojżesz — o tyle, o ile większą cześć niż dom ma ten, kto go zbudował.^°

πᾶς γὰρ οἶκος κατασκευάζεται ὑπό τινος, ⌜ὁ ⸀δὲ πάντα κατασκευάσας⌝ θεός.

πᾶς γὰρ οἶκος κατασκευάζεται ὑπό τινος,

⌜ὁ ⸀δὲ

πάντα κατασκευάσας⌝

θεός.

⁴Każdy dom bowiem jest przez kogoś budowany, a Tym, który wszystko zbudował, jest Bóg.

καὶ Μωϋσῆς μὲν πιστὸς ἐν ὅλῳ τῷ οἴκῳ αὐτοῦ ὡς θεράπων εἰς μαρτύριον ⌜τῶν λαληθησομένων⌝,

καὶ Μωϋσῆς μὲν πιστὸς ἐν ὅλῳ τῷ οἴκῳ αὐτοῦ ὡς θεράπων εἰς μαρτύριον

⌜τῶν λαληθησομένων⌝,

⁵I Mojżesz wprawdzie był wierny w całym Jego domu jako służebnik — na świadectwo tego, co miało zostać powiedziane —

Χριστὸς δὲ ὡς υἱὸς ἐπὶ τὸν οἶκον αὐτοῦ· ⌜⸀ὃς οἶκός ἐσμεν ἡμεῖς, ⌜⸀ἐὰν τὴν παρρησίαν καὶ τὸ καύχημα τῆς ⸀ἐλπίδος κατάσχωμεν⌝⌝.

Χριστὸς δὲ ὡς υἱὸς ἐπὶ τὸν οἶκον αὐτοῦ·

⌜⸀ὃς οἶκός ἐσμεν ἡμεῖς,

⌜⸀ἐὰν τὴν παρρησίαν καὶ τὸ καύχημα τῆς ⸀ἐλπίδος κατάσχωμεν⌝⌝.

⁶Chrystus zaś — jako Syn nad Jego domem; a tym domem jesteśmy my, jeśli zachowamy śmiałość i chlubę nadziei.

Dziś, jeśli usłyszycie Jego głos — Psalm 95 (3:7–19)

Διό, καθὼς λέγει τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον· Σήμερον ⌜ἐὰν τῆς φωνῆς αὐτοῦ ἀκούσητε⌝,

Διό, καθὼς λέγει τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον·

Σήμερον ⌜ἐὰν τῆς φωνῆς αὐτοῦ ἀκούσητε⌝,

⁷Dlatego — jak mówi Duch Święty: „Dziś, jeśli usłyszycie Jego głos,

μὴ σκληρύνητε τὰς καρδίας ὑμῶν ὡς ἐν τῷ παραπικρασμῷ, κατὰ τὴν ἡμέραν τοῦ πειρασμοῦ ἐν τῇ ἐρήμῳ,

μὴ σκληρύνητε τὰς καρδίας ὑμῶν

ὡς ἐν τῷ παραπικρασμῷ, κατὰ τὴν ἡμέραν τοῦ πειρασμοῦ ἐν τῇ ἐρήμῳ,

⁸nie zatwardzajcie waszych serc jak w buncie, w dniu próby na pustyni,

οὗ ⸀ἐπείρασαν οἱ πατέρες ὑμῶν ⸂ἐν δοκιμασίᾳ⸃ καὶ εἶδον τὰ ἔργα μου

οὗ ⸀ἐπείρασαν οἱ πατέρες ὑμῶν ⸂ἐν δοκιμασίᾳ⸃

καὶ εἶδον τὰ ἔργα μου

⁹gdzie wasi ojcowie wystawiali mnie na próbę przez wypróbowanie i oglądali moje dzieła

τεσσεράκοντα ἔτη· διὸ προσώχθισα τῇ γενεᾷ ⸀ταύτῃ καὶ εἶπον· ⌜Ἀεὶ πλανῶνται τῇ καρδίᾳ· αὐτοὶ δὲ οὐκ ἔγνωσαν τὰς ὁδούς μου⌝·

τεσσεράκοντα ἔτη·

διὸ προσώχθισα τῇ γενεᾷ ⸀ταύτῃ

καὶ εἶπον·

⌜Ἀεὶ πλανῶνται τῇ καρδίᾳ·

αὐτοὶ δὲ οὐκ ἔγνωσαν τὰς ὁδούς μου⌝·

¹⁰przez czterdzieści lat. Dlatego poczułem odrazę do tego pokolenia i powiedziałem: «Zawsze błądzą sercem, oni zaś nie poznali moich dróg»,

⌜ὡς ὤμοσα ἐν τῇ ὀργῇ μου· ⌜Εἰ εἰσελεύσονται εἰς τὴν κατάπαυσίν μου⌝⌝.

⌜ὡς ὤμοσα ἐν τῇ ὀργῇ μου·

⌜Εἰ εἰσελεύσονται εἰς τὴν κατάπαυσίν μου⌝⌝.

¹¹jak przysiągłem w moim gniewie: Jeśli wejdą do mojego odpoczynku!”

βλέπετε, ἀδελφοί, ⌜μήποτε ἔσται ἔν τινι ὑμῶν καρδία πονηρὰ ἀπιστίας ἐν ⌜τῷ ἀποστῆναι ἀπὸ θεοῦ ζῶντος⌝⌝,

βλέπετε, ἀδελφοί,

⌜μήποτε ἔσται ἔν τινι ὑμῶν καρδία πονηρὰ ἀπιστίας ἐν

⌜τῷ

ἀποστῆναι ἀπὸ θεοῦ ζῶντος⌝⌝,

¹²Uważajcie, bracia, żeby nie było w kimś z was złego serca niewiary — w odstąpieniu od Boga żywego —

ἀλλὰ παρακαλεῖτε ἑαυτοὺς καθʼ ἑκάστην ἡμέραν, ἄχρις ⌜οὗ τὸ Σήμερον καλεῖται⌝, ⌜ἵνα μὴ σκληρυνθῇ ⸂τις ἐξ ὑμῶν⸃ ἀπάτῃ τῆς ἁμαρτίας⌝·

ἀλλὰ παρακαλεῖτε ἑαυτοὺς καθʼ ἑκάστην ἡμέραν, ἄχρις

⌜οὗ τὸ Σήμερον καλεῖται⌝,

⌜ἵνα μὴ σκληρυνθῇ ⸂τις ἐξ ὑμῶν⸃ ἀπάτῃ τῆς ἁμαρτίας⌝·

¹³ale zachęcajcie się nawzajem każdego dnia, dopóki nazywa się „Dziś” — aby nikt z was nie został zatwardzony zwodzeniem grzechu.

μέτοχοι γὰρ ⸂τοῦ Χριστοῦ γεγόναμεν⸃, ἐάνπερ τὴν ἀρχὴν τῆς ὑποστάσεως μέχρι τέλους βεβαίαν κατάσχωμεν.

μέτοχοι γὰρ ⸂τοῦ Χριστοῦ γεγόναμεν⸃,

ἐάνπερ τὴν ἀρχὴν τῆς ὑποστάσεως μέχρι τέλους βεβαίαν κατάσχωμεν.

¹⁴Towarzyszami Chrystusa bowiem staliśmy się — jeśli tylko początek podstawy zachowamy niewzruszony aż do końca.

ἐν ⌜τῷ λέγεσθαι· Σήμερον ⌜⌜ἐὰν τῆς φωνῆς αὐτοῦ ἀκούσητε⌝, Μὴ σκληρύνητε τὰς καρδίας ὑμῶν ⌜ὡς ἐν τῷ παραπικρασμῷ⌝⌝⌝.

ἐν

⌜τῷ

λέγεσθαι·

Σήμερον ⌜⌜ἐὰν τῆς φωνῆς αὐτοῦ ἀκούσητε⌝,

Μὴ σκληρύνητε τὰς καρδίας ὑμῶν

⌜ὡς ἐν τῷ παραπικρασμῷ⌝⌝⌝.

¹⁵Gdy się mówi: „Dziś, jeśli usłyszycie Jego głos, nie zatwardzajcie waszych serc jak w buncie” —

τίνες γὰρ ἀκούσαντες παρεπίκραναν; ἀλλʼ οὐ πάντες ⌜οἱ ἐξελθόντες ἐξ Αἰγύπτου διὰ Μωϋσέως⌝;

τίνες γὰρ ἀκούσαντες παρεπίκραναν;

ἀλλʼ οὐ πάντες

⌜οἱ

ἐξελθόντες ἐξ Αἰγύπτου διὰ Μωϋσέως⌝;

¹⁶którzy to bowiem, usłyszawszy, zbuntowali się? Czyż nie wszyscy, którzy wyszli z Egiptu przez Mojżesza?

τίσιν δὲ προσώχθισεν τεσσεράκοντα ἔτη; οὐχὶ ⌜τοῖς ἁμαρτήσασιν⌝, ⌜ὧν τὰ κῶλα ἔπεσεν ἐν τῇ ἐρήμῳ⌝;

τίσιν δὲ προσώχθισεν τεσσεράκοντα ἔτη;

οὐχὶ

⌜τοῖς ἁμαρτήσασιν⌝,

⌜ὧν τὰ κῶλα ἔπεσεν ἐν τῇ ἐρήμῳ⌝;

¹⁷A do których czuł odrazę przez czterdzieści lat? Czyż nie do tych, którzy zgrzeszyli — których członki padły na pustyni?

τίσιν δὲ ὤμοσεν ⌜μὴ εἰσελεύσεσθαι εἰς τὴν κατάπαυσιν αὐτοῦ⌝ ⌜εἰ μὴ ⌜τοῖς ἀπειθήσασιν⌝⌝;

τίσιν δὲ ὤμοσεν

⌜μὴ εἰσελεύσεσθαι εἰς τὴν κατάπαυσιν αὐτοῦ⌝

⌜εἰ μὴ

⌜τοῖς ἀπειθήσασιν⌝⌝;

¹⁸A którym przysiągł, że nie wejdą do Jego odpoczynku, jeśli nie tym, którzy stawili opór?

καὶ βλέπομεν ⌜ὅτι οὐκ ἠδυνήθησαν εἰσελθεῖν διʼ ἀπιστίαν⌝.

καὶ βλέπομεν

⌜ὅτι οὐκ ἠδυνήθησαν εἰσελθεῖν διʼ ἀπιστίαν⌝.

¹⁹I widzimy, że nie mogli wejść z powodu niewiary.

Obietnica odpoczynku wciąż stoi (4:1–11)

Φοβηθῶμεν οὖν ⌜μήποτε καταλειπομένης ἐπαγγελίας ⌜εἰσελθεῖν εἰς τὴν κατάπαυσιν αὐτοῦ⌝ δοκῇ τις ἐξ ὑμῶν ὑστερηκέναι⌝·

Φοβηθῶμεν οὖν

⌜μήποτε καταλειπομένης ἐπαγγελίας

⌜εἰσελθεῖν εἰς τὴν κατάπαυσιν αὐτοῦ⌝

δοκῇ τις ἐξ ὑμῶν ὑστερηκέναι⌝·

4¹Bójmy się więc, żeby — skoro obietnica wejścia do Jego odpoczynku wciąż stoi otwarta — ktoś z was nie okazał się spóźniony.

καὶ γάρ ἐσμεν εὐηγγελισμένοι ⌜καθάπερ κἀκεῖνοι⌝, ἀλλʼ οὐκ ὠφέλησεν ὁ λόγος τῆς ἀκοῆς ἐκείνους, ⌜μὴ ⸀συγκεκερασμένους τῇ πίστει ⌜τοῖς ἀκούσασιν⌝⌝.

καὶ γάρ ἐσμεν εὐηγγελισμένοι

⌜καθάπερ κἀκεῖνοι⌝,

ἀλλʼ οὐκ ὠφέλησεν ὁ λόγος τῆς ἀκοῆς ἐκείνους,

⌜μὴ ⸀συγκεκερασμένους τῇ πίστει

⌜τοῖς ἀκούσασιν⌝⌝.

²Bo i nam ogłoszono dobrą nowinę, tak jak i tamtym — ale tamtym usłyszane słowo nie pomogło, gdyż nie zostali zespoleni przez wiarę z tymi, którzy usłuchali.

εἰσερχόμεθα γὰρ ⸀εἰς κατάπαυσιν ⌜οἱ πιστεύσαντες⌝, ⌜καθὼς εἴρηκεν· ⌜Ὡς ὤμοσα ἐν τῇ ὀργῇ μου, ⌜Εἰ εἰσελεύσονται εἰς τὴν κατάπαυσίν μου⌝⌝⌝, ⌜καίτοι τῶν ἔργων ἀπὸ καταβολῆς κόσμου γενηθέντων⌝,

εἰσερχόμεθα γὰρ ⸀εἰς κατάπαυσιν

⌜οἱ πιστεύσαντες⌝,

⌜καθὼς εἴρηκεν·

⌜Ὡς ὤμοσα ἐν τῇ ὀργῇ μου,

⌜Εἰ εἰσελεύσονται εἰς τὴν κατάπαυσίν μου⌝⌝⌝,

⌜καίτοι τῶν ἔργων ἀπὸ καταβολῆς κόσμου γενηθέντων⌝,

³Wchodzimy bowiem do odpoczynku my, którzy uwierzyliśmy — tak jak powiedział: „Jak przysiągłem w moim gniewie: Jeśli wejdą do mojego odpoczynku!” — chociaż dzieła były dokonane od założenia świata.

εἴρηκεν γάρ που περὶ τῆς ἑβδόμης οὕτως· ⌜Καὶ κατέπαυσεν ὁ θεὸς ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῇ ἑβδόμῃ ἀπὸ πάντων τῶν ἔργων αὐτοῦ⌝,

εἴρηκεν γάρ που περὶ τῆς ἑβδόμης οὕτως·

⌜Καὶ κατέπαυσεν ὁ θεὸς ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῇ ἑβδόμῃ ἀπὸ πάντων τῶν ἔργων αὐτοῦ⌝,

⁴Powiedział bowiem gdzieś o siódmym dniu tak: „I odpoczął Bóg w siódmym dniu od wszystkich swoich dzieł”,

καὶ ἐν τούτῳ πάλιν· ⌜Εἰ εἰσελεύσονται εἰς τὴν κατάπαυσίν μου⌝.

καὶ ἐν τούτῳ πάλιν·

⌜Εἰ εἰσελεύσονται εἰς τὴν κατάπαυσίν μου⌝.

⁵a w tym miejscu znowu: „Jeśli wejdą do mojego odpoczynku!”.

⌜ἐπεὶ οὖν ἀπολείπεται ⌜τινὰς εἰσελθεῖν εἰς αὐτήν⌝, καὶ ⌜οἱ πρότερον εὐαγγελισθέντες⌝ οὐκ εἰσῆλθον διʼ ἀπείθειαν⌝,

⌜ἐπεὶ οὖν ἀπολείπεται

⌜τινὰς εἰσελθεῖν εἰς αὐτήν⌝,

καὶ ⌜οἱ

πρότερον εὐαγγελισθέντες⌝

οὐκ εἰσῆλθον διʼ ἀπείθειαν⌝,

⁶Skoro więc pozostaje, że niektórzy mają do niego wejść, a ci, którym najpierw ogłoszono dobrą nowinę, nie weszli z powodu oporu,

πάλιν τινὰ ὁρίζει ἡμέραν, Σήμερον, ⌜ἐν Δαυὶδ λέγων μετὰ τοσοῦτον χρόνον⌝, ⌜καθὼς ⸀προείρηται, Σήμερον ⌜⌜ἐὰν τῆς φωνῆς αὐτοῦ ἀκούσητε⌝, μὴ σκληρύνητε τὰς καρδίας ὑμῶν⌝⌝·

πάλιν τινὰ ὁρίζει ἡμέραν, Σήμερον,

⌜ἐν Δαυὶδ λέγων μετὰ τοσοῦτον χρόνον⌝,

⌜καθὼς ⸀προείρηται,

Σήμερον ⌜⌜ἐὰν τῆς φωνῆς αὐτοῦ ἀκούσητε⌝,

μὴ σκληρύνητε τὰς καρδίας ὑμῶν⌝⌝·

⁷znowu wyznacza pewien dzień — „Dziś” — mówiąc w Dawidzie po tak długim czasie, jak zostało wcześniej powiedziane: „Dziś, jeśli usłyszycie Jego głos, nie zatwardzajcie waszych serc”.

⌜εἰ γὰρ αὐτοὺς Ἰησοῦς κατέπαυσεν⌝, οὐκ ἂν περὶ ἄλλης ἐλάλει μετὰ ταῦτα ἡμέρας.

⌜εἰ γὰρ αὐτοὺς Ἰησοῦς κατέπαυσεν⌝,

οὐκ

ἂν

περὶ ἄλλης ἐλάλει μετὰ ταῦτα ἡμέρας.

⁸Gdyby bowiem Jozue dał im odpoczynek, nie mówiłby po tym o innym dniu.

ἄρα ἀπολείπεται σαββατισμὸς τῷ λαῷ τοῦ θεοῦ·

⁹Pozostaje zatem odpoczynek szabatowy dla ludu Boga.

⌜ὁ γὰρ εἰσελθὼν εἰς τὴν κατάπαυσιν αὐτοῦ⌝ καὶ αὐτὸς κατέπαυσεν ἀπὸ τῶν ἔργων αὐτοῦ ⌜ὥσπερ ἀπὸ τῶν ἰδίων ὁ θεός⌝.

⌜ὁ γὰρ

εἰσελθὼν εἰς τὴν κατάπαυσιν αὐτοῦ⌝

καὶ αὐτὸς κατέπαυσεν ἀπὸ τῶν ἔργων αὐτοῦ

⌜ὥσπερ ἀπὸ τῶν ἰδίων ὁ θεός⌝.

¹⁰Kto bowiem wszedł do Jego odpoczynku, ten także sam odpoczął od swoich dzieł — jak Bóg od własnych.

σπουδάσωμεν οὖν ⌜εἰσελθεῖν εἰς ἐκείνην τὴν κατάπαυσιν⌝, ⌜ἵνα μὴ ἐν τῷ αὐτῷ τις ὑποδείγματι πέσῃ⌝ τῆς ἀπειθείας.

σπουδάσωμεν οὖν

⌜εἰσελθεῖν εἰς ἐκείνην τὴν κατάπαυσιν⌝,

⌜ἵνα μὴ ἐν τῷ αὐτῷ τις ὑποδείγματι πέσῃ⌝ τῆς ἀπειθείας.

¹¹Dołóżmy więc starań, aby wejść do tamtego odpoczynku — aby nikt nie padł według tego samego przykładu oporu.

Słowo żywe i ostre; arcykapłan wielki (4:12–16)

Ζῶν γὰρ ὁ λόγος τοῦ θεοῦ καὶ ἐνεργὴς καὶ τομώτερος ὑπὲρ πᾶσαν μάχαιραν δίστομον καὶ διϊκνούμενος ἄχρι μερισμοῦ ψυχῆς ⸀καὶ πνεύματος, ἁρμῶν τε καὶ μυελῶν, καὶ κριτικὸς ἐνθυμήσεων καὶ ἐννοιῶν καρδίας·

Ζῶν γὰρ ὁ λόγος τοῦ θεοῦ καὶ ἐνεργὴς καὶ τομώτερος ὑπὲρ πᾶσαν μάχαιραν δίστομον καὶ

διϊκνούμενος ἄχρι μερισμοῦ ψυχῆς ⸀καὶ πνεύματος, ἁρμῶν τε καὶ μυελῶν,

καὶ κριτικὸς ἐνθυμήσεων καὶ ἐννοιῶν καρδίας·

καὶ οὐκ ἔστιν κτίσις ἀφανὴς ἐνώπιον αὐτοῦ, πάντα δὲ γυμνὰ καὶ τετραχηλισμένα τοῖς ὀφθαλμοῖς αὐτοῦ, ⌜πρὸς ὃν ἡμῖν ὁ λόγος⌝.

καὶ οὐκ ἔστιν κτίσις ἀφανὴς ἐνώπιον αὐτοῦ,

πάντα δὲ γυμνὰ καὶ τετραχηλισμένα τοῖς ὀφθαλμοῖς αὐτοῦ,

⌜πρὸς ὃν ἡμῖν ὁ λόγος⌝.

¹³i nie ma stworzenia ukrytego przed Nim — wszystko jest nagie i odsłonięte przed oczami Tego, przed którym stanie nasze słowo.

⌜Ἔχοντες οὖν ἀρχιερέα μέγαν ⌜διεληλυθότα τοὺς οὐρανούς⌝, Ἰησοῦν τὸν υἱὸν τοῦ θεοῦ⌝, κρατῶμεν τῆς ὁμολογίας·

⌜Ἔχοντες οὖν ἀρχιερέα μέγαν

⌜διεληλυθότα τοὺς οὐρανούς⌝,

Ἰησοῦν τὸν υἱὸν τοῦ θεοῦ⌝,

κρατῶμεν τῆς ὁμολογίας·

¹⁴Mając więc arcykapłana wielkiego, który przeszedł przez niebiosa — Jezusa, Syna Bożego — trzymajmy się wyznania.

οὐ γὰρ ἔχομεν ἀρχιερέα μὴ δυνάμενον ⌜συμπαθῆσαι ταῖς ἀσθενείαις ἡμῶν⌝, ⸀πεπειρασμένον δὲ κατὰ πάντα καθʼ ὁμοιότητα χωρὶς ἁμαρτίας.

οὐ γὰρ ἔχομεν ἀρχιερέα

μὴ δυνάμενον

⌜συμπαθῆσαι ταῖς ἀσθενείαις ἡμῶν⌝,

⸀πεπειρασμένον δὲ κατὰ πάντα καθʼ ὁμοιότητα χωρὶς ἁμαρτίας.

¹⁵Nie mamy bowiem arcykapłana, który nie mógłby współczuć naszym słabościom — przeciwnie: poddanego próbie we wszystkim podobnie jak my, ale bez grzechu.

προσερχώμεθα οὖν μετὰ παρρησίας τῷ θρόνῳ τῆς χάριτος, ⌜ἵνα λάβωμεν ἔλεος καὶ χάριν εὕρωμεν εἰς εὔκαιρον βοήθειαν⌝.

προσερχώμεθα οὖν μετὰ παρρησίας τῷ θρόνῳ τῆς χάριτος,

⌜ἵνα λάβωμεν ἔλεος

καὶ χάριν εὕρωμεν εἰς εὔκαιρον βοήθειαν⌝.

¹⁶Przystępujmy więc ze śmiałością do tronu łaski, abyśmy otrzymali miłosierdzie i znaleźli łaskę ku pomocy w porę.

Kapłan z ludzi wzięty — i Syn (5:1–10)

Πᾶς γὰρ ἀρχιερεὺς ⌜ἐξ ἀνθρώπων λαμβανόμενος⌝ ὑπὲρ ἀνθρώπων καθίσταται τὰ πρὸς τὸν θεόν, ἵνα προσφέρῃ δῶρά τε καὶ θυσίας ὑπὲρ ἁμαρτιῶν,

Πᾶς γὰρ ἀρχιερεὺς

⌜ἐξ ἀνθρώπων λαμβανόμενος⌝

ὑπὲρ ἀνθρώπων καθίσταται τὰ πρὸς τὸν θεόν,

ἵνα προσφέρῃ δῶρά τε καὶ θυσίας ὑπὲρ ἁμαρτιῶν,

5¹Każdy bowiem arcykapłan, spośród ludzi brany, dla ludzi jest ustanawiany w tym, co odnosi się do Boga — aby składał dary i ofiary za grzechy —

⌜μετριοπαθεῖν δυνάμενος ⌜τοῖς ἀγνοοῦσι καὶ πλανωμένοις⌝⌝ ἐπεὶ καὶ αὐτὸς περίκειται ἀσθένειαν,

⌜μετριοπαθεῖν

δυνάμενος

⌜τοῖς ἀγνοοῦσι καὶ πλανωμένοις⌝⌝

ἐπεὶ καὶ αὐτὸς περίκειται ἀσθένειαν,

²zdolny do wyrozumiałości dla nieświadomych i błądzących, bo i sam obłożony jest słabością —

καὶ ⸂διʼ αὐτὴν⸃ ὀφείλει, ⌜⌜καθὼς περὶ τοῦ λαοῦ⌝, οὕτως καὶ περὶ ⸀αὑτοῦ προσφέρειν ⸀περὶ ἁμαρτιῶν⌝.

καὶ ⸂διʼ αὐτὴν⸃ ὀφείλει,

⌜⌜καθὼς περὶ τοῦ λαοῦ⌝,

οὕτως καὶ περὶ ⸀αὑτοῦ προσφέρειν ⸀περὶ ἁμαρτιῶν⌝.

³i z jej powodu powinien, jak za lud, tak i za samego siebie, składać ofiary za grzechy.

καὶ οὐχ ἑαυτῷ τις λαμβάνει τὴν τιμήν, ἀλλὰ καλούμενος ὑπὸ τοῦ θεοῦ, ⌜⸀καθώσπερ καὶ Ἀαρών⌝.

καὶ οὐχ

ἑαυτῷ τις λαμβάνει τὴν τιμήν,

ἀλλὰ καλούμενος ὑπὸ τοῦ θεοῦ,

⌜⸀καθώσπερ καὶ Ἀαρών⌝.

⁴I nikt sam sobie nie bierze tej czci, ale bierze ją powołany przez Boga — właśnie jak Aaron.

Οὕτως καὶ ὁ Χριστὸς οὐχ ἑαυτὸν ἐδόξασεν ⌜γενηθῆναι ἀρχιερέα⌝, ἀλλʼ ὁ λαλήσας πρὸς αὐτόν· Υἱός μου εἶ σύ, ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε·

Οὕτως καὶ ὁ Χριστὸς οὐχ ἑαυτὸν ἐδόξασεν

⌜γενηθῆναι ἀρχιερέα⌝,

ἀλλʼ ὁ

λαλήσας πρὸς αὐτόν·

Υἱός μου εἶ σύ,

ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε·

⁵Tak i Chrystus nie sam siebie obdarzył chwałą, by stać się arcykapłanem, lecz Ten, który powiedział do Niego: „Synem moim jesteś ty, ja ciebie dziś zrodziłem”;

⌜καθὼς καὶ ἐν ἑτέρῳ λέγει· ⌜Σὺ ἱερεὺς εἰς τὸν αἰῶνα κατὰ τὴν τάξιν Μελχισέδεκ⌝⌝,

⌜καθὼς καὶ ἐν ἑτέρῳ λέγει·

⌜Σὺ ἱερεὺς εἰς τὸν αἰῶνα κατὰ τὴν τάξιν Μελχισέδεκ⌝⌝,

⁶jak i na innym miejscu mówi: „Ty jesteś kapłanem na wiek według porządku Melchizedeka”.

⌜ὃς ⌜ἐν ταῖς ἡμέραις τῆς σαρκὸς αὐτοῦ δεήσεις τε καὶ ἱκετηρίας πρὸς ⌜τὸν δυνάμενον ⌜σῴζειν αὐτὸν ἐκ θανάτου⌝⌝ μετὰ κραυγῆς ἰσχυρᾶς καὶ δακρύων προσενέγκας καὶ εἰσακουσθεὶς ἀπὸ τῆς εὐλαβείας⌝⌝,

⌜ὃς

⌜ἐν ταῖς ἡμέραις τῆς σαρκὸς αὐτοῦ δεήσεις τε καὶ ἱκετηρίας πρὸς

⌜τὸν

δυνάμενον

⌜σῴζειν αὐτὸν ἐκ θανάτου⌝⌝

μετὰ κραυγῆς ἰσχυρᾶς καὶ δακρύων προσενέγκας

καὶ εἰσακουσθεὶς ἀπὸ τῆς εὐλαβείας⌝⌝,

⁷On to w dniach swojego ciała zaniósł błagania i prośby — z głośnym wołaniem i łzami — do Tego, który mógł Go wybawić ze śmierci; i został wysłuchany ze względu na swoją bogobojność.

⌜καίπερ ὢν υἱός⌝, ἔμαθεν ἀφʼ ⌜ὧν ἔπαθεν⌝ τὴν ὑπακοήν,

⌜καίπερ ὢν υἱός⌝,

ἔμαθεν ἀφʼ

⌜ὧν ἔπαθεν⌝

τὴν ὑπακοήν,

⁸Chociaż był Synem, nauczył się posłuszeństwa z tego, co wycierpiał —

καὶ τελειωθεὶς ἐγένετο ⸂πᾶσιν ⌜τοῖς ὑπακούουσιν αὐτῷ⌝⸃ αἴτιος σωτηρίας αἰωνίου,

καὶ τελειωθεὶς ἐγένετο ⸂πᾶσιν

⌜τοῖς

ὑπακούουσιν αὐτῷ⌝⸃

αἴτιος σωτηρίας αἰωνίου,

⁹a uczyniony pełnym, stał się dla wszystkich, którzy są Mu posłuszni, sprawcą wiecznego zbawienia,

⌜προσαγορευθεὶς ὑπὸ τοῦ θεοῦ ἀρχιερεὺς κατὰ τὴν τάξιν Μελχισέδεκ⌝.

¹⁰ogłoszony przez Boga arcykapłanem według porządku Melchizedeka.

Ociężali w słuchaniu — mleko i pokarm stały (5:11–6:3)

Περὶ οὗ πολὺς ἡμῖν ὁ λόγος καὶ δυσερμήνευτος λέγειν, ⌜ἐπεὶ νωθροὶ γεγόνατε ταῖς ἀκοαῖς⌝·

Περὶ οὗ πολὺς ἡμῖν ὁ λόγος

καὶ δυσερμήνευτος λέγειν,

⌜ἐπεὶ νωθροὶ γεγόνατε ταῖς ἀκοαῖς⌝·

¹¹O nim wiele mielibyśmy do powiedzenia — ale trudno to wyłożyć słowami, skoro staliście się ociężali w słuchaniu.

⌜καὶ γὰρ ὀφείλοντες ⌜εἶναι διδάσκαλοι⌝ διὰ τὸν χρόνον⌝, πάλιν χρείαν ἔχετε ⌜τοῦ διδάσκειν ὑμᾶς ⸀τινὰ τὰ στοιχεῖα τῆς ἀρχῆς τῶν λογίων τοῦ θεοῦ⌝, καὶ γεγόνατε χρείαν ⌜ἔχοντες γάλακτος, ⸀οὐ στερεᾶς τροφῆς⌝.

⌜καὶ γὰρ ὀφείλοντες

⌜εἶναι διδάσκαλοι⌝

διὰ τὸν χρόνον⌝,

πάλιν χρείαν ἔχετε

⌜τοῦ

διδάσκειν ὑμᾶς ⸀τινὰ τὰ στοιχεῖα τῆς ἀρχῆς τῶν λογίων τοῦ θεοῦ⌝,

καὶ γεγόνατε

χρείαν ⌜ἔχοντες γάλακτος, ⸀οὐ στερεᾶς τροφῆς⌝.

¹²Bo choć ze względu na czas powinniście być nauczycielami, znowu potrzebujecie, aby ktoś was uczył elementarnych zasad słów Boga — i staliście się tacy, że potrzebujecie mleka, nie stałego pokarmu.

πᾶς γὰρ ⌜ὁ μετέχων γάλακτος⌝ ἄπειρος λόγου δικαιοσύνης, ⌜νήπιος γάρ ἐστιν⌝·

πᾶς γὰρ

⌜ὁ

μετέχων γάλακτος⌝

ἄπειρος λόγου δικαιοσύνης,

⌜νήπιος γάρ ἐστιν⌝·

¹³Każdy bowiem, kto się karmi mlekiem, jest niedoświadczony w słowie sprawiedliwości — bo jest niemowlęciem;

τελείων δέ ἐστιν ἡ στερεὰ τροφή, ⌜τῶν διὰ τὴν ἕξιν τὰ αἰσθητήρια γεγυμνασμένα ἐχόντων πρὸς διάκρισιν καλοῦ τε καὶ κακοῦ⌝.

τελείων δέ ἐστιν ἡ στερεὰ τροφή,

⌜τῶν

διὰ τὴν ἕξιν τὰ αἰσθητήρια γεγυμνασμένα ἐχόντων πρὸς διάκρισιν καλοῦ τε καὶ κακοῦ⌝.

¹⁴dla pełnych zaś jest pokarm stały — dla tych, którzy dzięki wprawie mają zmysły wyćwiczone do rozróżniania dobra i zła.

Διὸ ⌜ἀφέντες τὸν τῆς ἀρχῆς τοῦ Χριστοῦ λόγον⌝ ἐπὶ τὴν τελειότητα φερώμεθα, μὴ πάλιν θεμέλιον καταβαλλόμενοι μετανοίας ἀπὸ νεκρῶν ἔργων, καὶ πίστεως ἐπὶ θεόν,

Διὸ ⌜ἀφέντες τὸν τῆς ἀρχῆς τοῦ Χριστοῦ λόγον⌝

ἐπὶ τὴν τελειότητα φερώμεθα,

μὴ πάλιν θεμέλιον καταβαλλόμενοι μετανοίας ἀπὸ νεκρῶν ἔργων, καὶ πίστεως ἐπὶ θεόν,

6¹Dlatego — zostawiwszy początkowe słowo o Chrystusie — dajmy się nieść ku pełni, nie kładąc znowu fundamentu: nawrócenia od martwych uczynków i wiary w Boga,

βαπτισμῶν ⸀διδαχὴν ἐπιθέσεώς τε χειρῶν, ἀναστάσεώς ⸀τε νεκρῶν καὶ κρίματος αἰωνίου.

²nauki o obmyciach i o nakładaniu rąk, o zmartwychwstaniu umarłych i o sądzie wiecznym.

καὶ τοῦτο ⸀ποιήσομεν ⌜ἐάνπερ ἐπιτρέπῃ ὁ θεός⌝.

καὶ τοῦτο ⸀ποιήσομεν

⌜ἐάνπερ ἐπιτρέπῃ ὁ θεός⌝.

³I to uczynimy — jeśli tylko Bóg pozwoli.

Niemożliwe odnowić — a jednak lepsze rzeczy o was (6:4–12)

Ἀδύνατον γὰρ τοὺς ἅπαξ φωτισθέντας γευσαμένους τε τῆς δωρεᾶς τῆς ἐπουρανίου καὶ μετόχους γενηθέντας πνεύματος ἁγίου

Ἀδύνατον γὰρ

τοὺς

ἅπαξ φωτισθέντας

γευσαμένους τε τῆς δωρεᾶς τῆς ἐπουρανίου

καὶ μετόχους γενηθέντας πνεύματος ἁγίου

⁴Niemożliwe jest bowiem, aby tych, którzy raz zostali oświeceni i skosztowali niebiańskiego daru, i stali się towarzyszami Ducha Świętego,

καὶ καλὸν γευσαμένους θεοῦ ῥῆμα δυνάμεις τε μέλλοντος αἰῶνος,

⁵i skosztowali dobrego słowa Boga oraz mocy przyszłego wieku,

καὶ παραπεσόντας, πάλιν ἀνακαινίζειν εἰς μετάνοιαν, ⌜ἀνασταυροῦντας ἑαυτοῖς τὸν υἱὸν τοῦ θεοῦ καὶ παραδειγματίζοντας⌝.

καὶ παραπεσόντας,

πάλιν ἀνακαινίζειν εἰς μετάνοιαν,

⌜ἀνασταυροῦντας ἑαυτοῖς τὸν υἱὸν τοῦ θεοῦ

καὶ παραδειγματίζοντας⌝.

⁶a odpadli — znowu odnawiać ku nawróceniu, skoro sami sobie na nowo krzyżują Syna Bożego i wystawiają Go na urągowisko.

γῆ γὰρ ⌜ἡ πιοῦσα τὸν ⌜ἐπʼ αὐτῆς ⸂ἐρχόμενον πολλάκις⌝⸃ ὑετόν, καὶ τίκτουσα βοτάνην εὔθετον ἐκείνοις ⌜διʼ οὓς καὶ γεωργεῖται⌝⌝, μεταλαμβάνει εὐλογίας ἀπὸ τοῦ θεοῦ·

γῆ γὰρ

⌜ἡ

πιοῦσα τὸν

⌜ἐπʼ αὐτῆς ⸂ἐρχόμενον πολλάκις⌝⸃

ὑετόν,

καὶ τίκτουσα βοτάνην εὔθετον ἐκείνοις

⌜διʼ οὓς καὶ γεωργεῖται⌝⌝,

μεταλαμβάνει εὐλογίας ἀπὸ τοῦ θεοῦ·

⁷Ziemia bowiem, która piła deszcz często na nią spadający i rodzi rośliny przydatne tym, dla których jest uprawiana, otrzymuje błogosławieństwo od Boga;

⌜ἐκφέρουσα δὲ ἀκάνθας καὶ τριβόλους⌝ ἀδόκιμος καὶ κατάρας ἐγγύς, ⌜ἧς τὸ τέλος εἰς καῦσιν⌝.

⌜ἐκφέρουσα δὲ ἀκάνθας καὶ τριβόλους⌝

ἀδόκιμος

καὶ κατάρας ἐγγύς,

⌜ἧς τὸ τέλος εἰς καῦσιν⌝.

⁸gdy jednak wydaje ciernie i osty — jest odrzucona po próbie i bliska przekleństwa, a jej kresem spalenie.

Πεπείσμεθα δὲ περὶ ὑμῶν, ἀγαπητοί, τὰ κρείσσονα καὶ ἐχόμενα σωτηρίας, ⌜εἰ καὶ οὕτως λαλοῦμεν⌝·

Πεπείσμεθα δὲ περὶ ὑμῶν, ἀγαπητοί, τὰ κρείσσονα καὶ

ἐχόμενα σωτηρίας,

⌜εἰ καὶ οὕτως λαλοῦμεν⌝·

⁹Co do was jednak, umiłowani, jesteśmy przekonani o rzeczach lepszych — trzymających się zbawienia — choć tak mówimy.

οὐ γὰρ ἄδικος ὁ θεὸς ⌜ἐπιλαθέσθαι τοῦ ἔργου ὑμῶν ⸀καὶ τῆς ἀγάπης ⌜ἧς ἐνεδείξασθε εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ, ⌜διακονήσαντες τοῖς ἁγίοις⌝⌝⌝ καὶ διακονοῦντες.

οὐ γὰρ ἄδικος ὁ θεὸς

⌜ἐπιλαθέσθαι τοῦ ἔργου ὑμῶν ⸀καὶ τῆς ἀγάπης

⌜ἧς ἐνεδείξασθε εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ,

⌜διακονήσαντες τοῖς ἁγίοις⌝⌝⌝ καὶ διακονοῦντες.

¹⁰Nie jest bowiem Bóg niesprawiedliwy, żeby zapomniał o waszym dziele i o miłości, którą okazaliście Jego imieniu, usłużywszy świętym — i usługując nadal.

ἐπιθυμοῦμεν δὲ ⌜ἕκαστον ὑμῶν τὴν αὐτὴν ἐνδείκνυσθαι σπουδὴν πρὸς τὴν πληροφορίαν τῆς ἐλπίδος ἄχρι τέλους⌝,

ἐπιθυμοῦμεν δὲ

⌜ἕκαστον ὑμῶν τὴν αὐτὴν ἐνδείκνυσθαι σπουδὴν πρὸς τὴν πληροφορίαν τῆς ἐλπίδος ἄχρι τέλους⌝,

¹¹Pragniemy zaś, aby każdy z was okazywał tę samą gorliwość ku pełnej pewności nadziei — aż do końca,

⌜ἵνα μὴ νωθροὶ γένησθε, μιμηταὶ δὲ ⌜τῶν διὰ πίστεως καὶ μακροθυμίας κληρονομούντων τὰς ἐπαγγελίας⌝⌝.

⌜ἵνα μὴ νωθροὶ γένησθε,

μιμηταὶ δὲ

⌜τῶν

διὰ πίστεως καὶ μακροθυμίας κληρονομούντων τὰς ἐπαγγελίας⌝⌝.

¹²abyście nie stali się ociężali, lecz naśladowcami tych, którzy przez wiarę i cierpliwość dziedziczą obietnice.

Przysięga Boga i kotwica nadziei (6:13–20)

⌜Τῷ γὰρ Ἀβραὰμ ἐπαγγειλάμενος⌝ ὁ θεός, ⌜ἐπεὶ ⌜κατʼ οὐδενὸς εἶχεν⌝ μείζονος ὀμόσαι⌝, ὤμοσεν καθʼ ἑαυτοῦ,

⌜Τῷ γὰρ Ἀβραὰμ ἐπαγγειλάμενος⌝

ὁ θεός,

⌜ἐπεὶ ⌜κατʼ οὐδενὸς

εἶχεν⌝

μείζονος ὀμόσαι⌝,

ὤμοσεν καθʼ ἑαυτοῦ,

¹³Bóg bowiem, gdy składał obietnicę Abrahamowi — ponieważ nie miał nikogo większego, na kogo mógłby przysiąc — przysiągł na samego siebie,

⌜λέγων· ⌜⸀Εἰ μὴν εὐλογῶν εὐλογήσω σε καὶ πληθύνων πληθυνῶ σε⌝⌝·

⌜λέγων·

⌜⸀Εἰ μὴν

εὐλογῶν εὐλογήσω σε

καὶ πληθύνων πληθυνῶ σε⌝⌝·

¹⁴mówiąc: „Zaprawdę, błogosławiąc, błogosławić ci będę i mnożąc, rozmnożę ciebie”.

καὶ οὕτως μακροθυμήσας ἐπέτυχεν τῆς ἐπαγγελίας.

¹⁵I tak — okazawszy cierpliwość — dostąpił obietnicy.

⸀ἄνθρωποι γὰρ κατὰ τοῦ μείζονος ὀμνύουσιν, καὶ πάσης αὐτοῖς ἀντιλογίας πέρας εἰς βεβαίωσιν ὁ ὅρκος·

⸀ἄνθρωποι γὰρ κατὰ τοῦ μείζονος ὀμνύουσιν,

καὶ πάσης αὐτοῖς ἀντιλογίας πέρας εἰς βεβαίωσιν ὁ ὅρκος·

¹⁶Ludzie bowiem przysięgają na większego od siebie — i kresem wszelkiego sporu jest dla nich przysięga, dla potwierdzenia.

⌜ἐν ᾧ περισσότερον βουλόμενος ὁ θεὸς ⌜ἐπιδεῖξαι τοῖς κληρονόμοις τῆς ἐπαγγελίας τὸ ἀμετάθετον τῆς βουλῆς αὐτοῦ⌝⌝ ἐμεσίτευσεν ὅρκῳ,

⌜ἐν ᾧ περισσότερον βουλόμενος

ὁ θεὸς

⌜ἐπιδεῖξαι τοῖς κληρονόμοις τῆς ἐπαγγελίας τὸ ἀμετάθετον τῆς βουλῆς αὐτοῦ⌝⌝

ἐμεσίτευσεν ὅρκῳ,

¹⁷Dlatego Bóg — chcąc dziedzicom obietnicy tym obficiej pokazać niezmienność swojego postanowienia — wystąpił z przysięgą jako poręczyciel,

ἵνα διὰ δύο πραγμάτων ἀμεταθέτων, ⌜ἐν οἷς ἀδύνατον ⌜ψεύσασθαι ⸀θεόν⌝⌝, ἰσχυρὰν παράκλησιν ἔχωμεν ⌜οἱ καταφυγόντες⌝ κρατῆσαι τῆς προκειμένης ἐλπίδος·

ἵνα διὰ δύο πραγμάτων ἀμεταθέτων,

⌜ἐν οἷς ἀδύνατον

⌜ψεύσασθαι ⸀θεόν⌝⌝,

ἰσχυρὰν παράκλησιν ἔχωμεν

⌜οἱ καταφυγόντες⌝

κρατῆσαι τῆς προκειμένης ἐλπίδος·

¹⁸abyśmy przez dwie niezmienne rzeczy — w których niemożliwe jest, aby Bóg skłamał — mieli mocną zachętę my, którzyśmy się schronili, by uchwycić leżącą przed nami nadzieję.

ἣν ὡς ἄγκυραν ἔχομεν τῆς ψυχῆς, ⸀ἀσφαλῆ τε καὶ βεβαίαν καὶ εἰσερχομένην εἰς τὸ ἐσώτερον τοῦ καταπετάσματος,

ἣν ὡς ἄγκυραν ἔχομεν τῆς ψυχῆς, ⸀ἀσφαλῆ τε καὶ βεβαίαν καὶ

εἰσερχομένην εἰς τὸ ἐσώτερον τοῦ καταπετάσματος,

¹⁹Mamy ją jak kotwicę duszy — pewną i niewzruszoną — a wchodzi ona do wnętrza za zasłonę,

⌜ὅπου πρόδρομος ὑπὲρ ἡμῶν εἰσῆλθεν Ἰησοῦς, ⌜κατὰ τὴν τάξιν Μελχισέδεκ ἀρχιερεὺς γενόμενος εἰς τὸν αἰῶνα⌝⌝.

⌜ὅπου πρόδρομος ὑπὲρ ἡμῶν εἰσῆλθεν Ἰησοῦς,

⌜κατὰ τὴν τάξιν Μελχισέδεκ ἀρχιερεὺς γενόμενος εἰς τὸν αἰῶνα⌝⌝.

²⁰gdzie jako poprzednik wszedł za nas Jezus, stawszy się arcykapłanem na wiek według porządku Melchizedeka.

Melchizedek — kapłan bez rodowodu (7:1–10)

Οὗτος γὰρ ὁ Μελχισέδεκ, βασιλεὺς Σαλήμ, ἱερεὺς τοῦ θεοῦ τοῦ ὑψίστου, ⌜⸀ὁ συναντήσας Ἀβραὰμ ⌜ὑποστρέφοντι ἀπὸ τῆς κοπῆς τῶν βασιλέων⌝ καὶ εὐλογήσας αὐτόν⌝,

Οὗτος γὰρ ὁ Μελχισέδεκ, βασιλεὺς Σαλήμ, ἱερεὺς τοῦ θεοῦ τοῦ ὑψίστου,

⌜⸀ὁ

συναντήσας Ἀβραὰμ

⌜ὑποστρέφοντι ἀπὸ τῆς κοπῆς τῶν βασιλέων⌝

καὶ εὐλογήσας αὐτόν⌝,

7¹Ten bowiem Melchizedek — król Szalemu, kapłan Boga Najwyższego — wyszedł na spotkanie Abrahamowi wracającemu po rozbiciu królów i pobłogosławił go;

⌜ᾧ καὶ δεκάτην ἀπὸ πάντων ἐμέρισεν Ἀβραάμ⌝, πρῶτον ⌜μὲν ἑρμηνευόμενος βασιλεὺς δικαιοσύνης ἔπειτα δὲ καὶ βασιλεὺς Σαλήμ, ⌜ὅ ἐστιν βασιλεὺς εἰρήνης⌝⌝,

⌜ᾧ καὶ δεκάτην ἀπὸ πάντων ἐμέρισεν Ἀβραάμ⌝,

πρῶτον ⌜μὲν ἑρμηνευόμενος βασιλεὺς δικαιοσύνης

ἔπειτα δὲ καὶ βασιλεὺς Σαλήμ,

⌜ὅ ἐστιν βασιλεὺς εἰρήνης⌝⌝,

²jemu też Abraham wydzielił dziesięcinę ze wszystkiego. Jego imię tłumaczy się najpierw: „król sprawiedliwości”, następnie zaś jest on i królem Szalemu, to znaczy królem pokoju —

ἀπάτωρ, ἀμήτωρ, ἀγενεαλόγητος, μήτε ἀρχὴν ἡμερῶν μήτε ζωῆς τέλος ἔχων, ἀφωμοιωμένος δὲ τῷ υἱῷ τοῦ θεοῦ, μένει ἱερεὺς εἰς τὸ διηνεκές.

ἀπάτωρ, ἀμήτωρ, ἀγενεαλόγητος,

μήτε ἀρχὴν ἡμερῶν μήτε ζωῆς τέλος ἔχων,

ἀφωμοιωμένος δὲ τῷ υἱῷ τοῦ θεοῦ,

μένει ἱερεὺς εἰς τὸ διηνεκές.

³bez ojca, bez matki, bez rodowodu, niemający ani początku dni, ani końca życia, upodobniony zaś do Syna Bożego — trwa jako kapłan nieprzerwanie.bez ojca, bez matki, bez rodowodu, niemający ani początku dni, ani końca życia, upodobniony zaś do Syna Bożego — pozostaje kapłanem nieprzerwanie.^°

Θεωρεῖτε δὲ ⌜πηλίκος οὗτος ⌜⸀ᾧ δεκάτην Ἀβραὰμ ἔδωκεν ἐκ τῶν ἀκροθινίων⌝⌝ ὁ πατριάρχης.

Θεωρεῖτε δὲ

⌜πηλίκος οὗτος

⌜⸀ᾧ δεκάτην Ἀβραὰμ ἔδωκεν ἐκ τῶν ἀκροθινίων⌝⌝ ὁ πατριάρχης.

⁴Zobaczcie zaś, jak wielki jest ten, któremu Abraham dał dziesięcinę z najprzedniejszych łupów — on, praojciec.

καὶ ⌜οἱ μὲν ἐκ τῶν υἱῶν Λευὶ τὴν ἱερατείαν λαμβάνοντες⌝ ἐντολὴν ἔχουσιν ⌜ἀποδεκατοῦν τὸν λαὸν κατὰ τὸν νόμον, ⌜τοῦτʼ ἔστιν τοὺς ἀδελφοὺς αὐτῶν⌝, ⌜καίπερ ἐξεληλυθότας ἐκ τῆς ὀσφύος Ἀβραάμ⌝⌝·

καὶ ⌜οἱ μὲν

ἐκ τῶν υἱῶν Λευὶ τὴν ἱερατείαν λαμβάνοντες⌝

ἐντολὴν ἔχουσιν

⌜ἀποδεκατοῦν τὸν λαὸν κατὰ τὸν νόμον,

⌜τοῦτʼ ἔστιν τοὺς ἀδελφοὺς αὐτῶν⌝,

⌜καίπερ ἐξεληλυθότας ἐκ τῆς ὀσφύος Ἀβραάμ⌝⌝·

⁵I ci z synów Lewiego, którzy otrzymują kapłaństwo, mają wprawdzie przykazanie, by według Prawa pobierać dziesięcinę od ludu, to jest od swoich braci, chociaż i ci wyszli z lędźwi Abrahama;

⌜ὁ δὲ μὴ γενεαλογούμενος ἐξ αὐτῶν⌝ δεδεκάτωκεν ⸀Ἀβραάμ, καὶ ⌜τὸν ἔχοντα τὰς ἐπαγγελίας⌝ εὐλόγηκεν.

⌜ὁ δὲ

μὴ γενεαλογούμενος ἐξ αὐτῶν⌝

δεδεκάτωκεν ⸀Ἀβραάμ,

καὶ ⌜τὸν

ἔχοντα τὰς ἐπαγγελίας⌝

εὐλόγηκεν.

⁶ten zaś, który nie wywodzi od nich rodowodu, wziął dziesięcinę od Abrahama — i pobłogosławił tego, który miał obietnice.

χωρὶς δὲ πάσης ἀντιλογίας τὸ ἔλαττον ὑπὸ τοῦ κρείττονος εὐλογεῖται.

⁷A bez żadnego sporu: mniejsze jest błogosławione przez lepsze.

καὶ ὧδε μὲν δεκάτας ἀποθνῄσκοντες ἄνθρωποι λαμβάνουσιν, ἐκεῖ δὲ μαρτυρούμενος ⌜ὅτι ζῇ⌝.

καὶ ὧδε μὲν δεκάτας ἀποθνῄσκοντες ἄνθρωποι λαμβάνουσιν,

ἐκεῖ δὲ μαρτυρούμενος

⌜ὅτι ζῇ⌝.

⁸I tu dziesięciny biorą ludzie, którzy umierają — tam zaś ten, o którym zaświadczono, że żyje.

καὶ ⌜ὡς ἔπος εἰπεῖν⌝, διʼ Ἀβραὰμ καὶ Λευὶ ⌜ὁ δεκάτας λαμβάνων⌝ δεδεκάτωται,

καὶ ⌜ὡς ἔπος εἰπεῖν⌝,

διʼ Ἀβραὰμ καὶ Λευὶ

⌜ὁ

δεκάτας λαμβάνων⌝

δεδεκάτωται,

⁹I — by tak rzec — przez Abrahama także Lewi, ten, który pobiera dziesięciny, został obłożony dziesięciną:

ἔτι ⌜γὰρ ἐν τῇ ὀσφύϊ τοῦ πατρὸς ἦν ⌜ὅτε συνήντησεν αὐτῷ ⸀Μελχισέδεκ⌝⌝.

ἔτι ⌜γὰρ ἐν τῇ ὀσφύϊ τοῦ πατρὸς ἦν

⌜ὅτε συνήντησεν αὐτῷ ⸀Μελχισέδεκ⌝⌝.

¹⁰był bowiem jeszcze w lędźwiach ojca, gdy Melchizedek wyszedł mu na spotkanie.

Zmiana kapłaństwa — zmiana prawa (7:11–19)

⌜Εἰ μὲν οὖν τελείωσις διὰ τῆς Λευιτικῆς ἱερωσύνης ἦν, ὁ λαὸς ⌜γὰρ ἐπʼ ⸀αὐτῆς ⸀νενομοθέτηται⌝⌝, τίς ἔτι χρεία ⌜κατὰ τὴν τάξιν Μελχισέδεκ ἕτερον ἀνίστασθαι ἱερέα καὶ οὐ κατὰ τὴν τάξιν Ἀαρὼν λέγεσθαι⌝;

⌜Εἰ μὲν οὖν τελείωσις διὰ τῆς Λευιτικῆς ἱερωσύνης ἦν,

ὁ λαὸς ⌜γὰρ ἐπʼ ⸀αὐτῆς ⸀νενομοθέτηται⌝⌝,

τίς ἔτι χρεία

⌜κατὰ τὴν τάξιν Μελχισέδεκ ἕτερον ἀνίστασθαι ἱερέα

καὶ οὐ κατὰ τὴν τάξιν Ἀαρὼν λέγεσθαι⌝;

μετατιθεμένης γὰρ τῆς ἱερωσύνης ἐξ ἀνάγκης καὶ νόμου μετάθεσις γίνεται.

μετατιθεμένης γὰρ τῆς ἱερωσύνης

ἐξ ἀνάγκης καὶ νόμου μετάθεσις γίνεται.

¹²Bo gdy przenosi się kapłaństwo, z konieczności następuje i przeniesienie Prawa.

⌜⌜ἐφʼ ὃν γὰρ λέγεται ταῦτα⌝ φυλῆς ἑτέρας μετέσχηκεν⌝, ἀφʼ ἧς οὐδεὶς προσέσχηκεν τῷ θυσιαστηρίῳ·

⌜⌜ἐφʼ ὃν γὰρ λέγεται ταῦτα⌝

φυλῆς ἑτέρας μετέσχηκεν⌝,

ἀφʼ ἧς οὐδεὶς προσέσχηκεν τῷ θυσιαστηρίῳ·

¹³Ten bowiem, o którym to się mówi, ma udział w innym pokoleniu, z którego nikt nie służył przy ołtarzu;

⌜πρόδηλον γὰρ ⌜ὅτι ἐξ Ἰούδα ἀνατέταλκεν ὁ κύριος ἡμῶν⌝⌝, εἰς ἣν φυλὴν ⸂περὶ ἱερέων οὐδὲν⸃ Μωϋσῆς ἐλάλησεν.

⌜πρόδηλον γὰρ

⌜ὅτι ἐξ Ἰούδα ἀνατέταλκεν ὁ κύριος ἡμῶν⌝⌝,

εἰς ἣν φυλὴν ⸂περὶ ἱερέων οὐδὲν⸃ Μωϋσῆς ἐλάλησεν.

¹⁴wiadomo przecież, że nasz Pan wzeszedł z Judy — a o tym pokoleniu Mojżesz nie powiedział nic w sprawie kapłanów.

Καὶ περισσότερον ἔτι κατάδηλόν ἐστιν, εἰ κατὰ τὴν ὁμοιότητα Μελχισέδεκ ἀνίσταται ἱερεὺς ἕτερος,

Καὶ περισσότερον ἔτι κατάδηλόν ἐστιν,

εἰ κατὰ τὴν ὁμοιότητα Μελχισέδεκ ἀνίσταται ἱερεὺς ἕτερος,

¹⁵I jest to jeszcze bardziej oczywiste, skoro na podobieństwo Melchizedeka powstaje inny kapłan,

⌜ὃς οὐ κατὰ νόμον ἐντολῆς ⸀σαρκίνης γέγονεν ἀλλὰ κατὰ δύναμιν ζωῆς ἀκαταλύτου⌝,

¹⁶który stał się nim nie według prawa cielesnego przykazania, ale według mocy niezniszczalnego życia.

⸀μαρτυρεῖται γὰρ ⌜ὅτι Σὺ ἱερεὺς εἰς τὸν αἰῶνα κατὰ τὴν τάξιν Μελχισέδεκ⌝.

⸀μαρτυρεῖται γὰρ

⌜ὅτι Σὺ ἱερεὺς εἰς τὸν αἰῶνα κατὰ τὴν τάξιν Μελχισέδεκ⌝.

¹⁷Zaświadcza się bowiem: „Ty jesteś kapłanem na wiek według porządku Melchizedeka”.

ἀθέτησις μὲν γὰρ γίνεται προαγούσης ἐντολῆς διὰ τὸ αὐτῆς ἀσθενὲς καὶ ἀνωφελές,

¹⁸Następuje bowiem uchylenie wcześniejszego przykazania — z powodu jego słabości i nieużyteczności,

οὐδὲν ⌜γὰρ ἐτελείωσεν ὁ νόμος⌝, ἐπεισαγωγὴ δὲ κρείττονος ἐλπίδος, ⌜διʼ ἧς ἐγγίζομεν τῷ θεῷ⌝.

οὐδὲν ⌜γὰρ ἐτελείωσεν ὁ νόμος⌝,

ἐπεισαγωγὴ δὲ κρείττονος ἐλπίδος,

⌜διʼ ἧς ἐγγίζομεν τῷ θεῷ⌝.

¹⁹bo Prawo niczego nie uczyniło pełnym — a wprowadzenie lepszej nadziei, przez którą zbliżamy się do Boga.

Poręczyciel lepszego przymierza, raz na zawsze (7:20–28)

Καὶ καθʼ ὅσον οὐ χωρὶς ὁρκωμοσίας (οἱ μὲν γὰρ χωρὶς ὁρκωμοσίας εἰσὶν ἱερεῖς γεγονότες,

Καὶ καθʼ ὅσον οὐ χωρὶς ὁρκωμοσίας

(οἱ μὲν γὰρ χωρὶς ὁρκωμοσίας εἰσὶν ἱερεῖς γεγονότες,

²⁰A o ile stało się to nie bez przysięgi — bo tamci stawali się kapłanami bez przysięgi,

ὁ δὲ μετὰ ὁρκωμοσίας διὰ ⌜τοῦ λέγοντος πρὸς αὐτόν· Ὤμοσεν κύριος, καὶ οὐ μεταμεληθήσεται, Σὺ ἱερεὺς εἰς τὸν ⸀αἰῶνα)⌝,

ὁ δὲ μετὰ ὁρκωμοσίας διὰ

⌜τοῦ

λέγοντος πρὸς αὐτόν·

Ὤμοσεν κύριος,

καὶ οὐ μεταμεληθήσεται,

Σὺ ἱερεὺς εἰς τὸν ⸀αἰῶνα)⌝,

²¹ten zaś z przysięgą, przez Tego, który mówi do Niego: „Przysiągł Pan i nie będzie żałował: Ty jesteś kapłanem na wiek” —

κατὰ ⸀τοσοῦτο ⸀κρείττονος διαθήκης γέγονεν ἔγγυος Ἰησοῦς.

²²o tyle też lepszego przymierza poręczycielem stał się Jezus.

Καὶ οἱ μὲν πλείονές εἰσιν γεγονότες ἱερεῖς διὰ ⌜τὸ θανάτῳ κωλύεσθαι παραμένειν⌝·

Καὶ οἱ μὲν πλείονές εἰσιν γεγονότες ἱερεῖς διὰ

⌜τὸ

θανάτῳ κωλύεσθαι παραμένειν⌝·

²³I tamtych kapłanów bywało wielu, bo śmierć nie pozwalała im trwać;

ὁ δὲ διὰ ⌜τὸ μένειν αὐτὸν εἰς τὸν αἰῶνα⌝ ἀπαράβατον ἔχει τὴν ἱερωσύνην·

ὁ δὲ διὰ

⌜τὸ

μένειν αὐτὸν εἰς τὸν αἰῶνα⌝

ἀπαράβατον ἔχει τὴν ἱερωσύνην·

²⁴ten zaś, ponieważ trwa na wiek, ma kapłaństwo nieprzechodnie.

ὅθεν καὶ ⌜σῴζειν εἰς τὸ παντελὲς δύναται ⌜τοὺς προσερχομένους διʼ αὐτοῦ τῷ θεῷ⌝⌝, ⌜πάντοτε ζῶν εἰς ⌜τὸ ἐντυγχάνειν ὑπὲρ αὐτῶν⌝⌝.

ὅθεν καὶ

⌜σῴζειν εἰς τὸ παντελὲς

δύναται

⌜τοὺς

προσερχομένους διʼ αὐτοῦ τῷ θεῷ⌝⌝,

⌜πάντοτε ζῶν εἰς

⌜τὸ

ἐντυγχάνειν ὑπὲρ αὐτῶν⌝⌝.

²⁵Dlatego też może zbawiać całkowicie tych, którzy przez Niego przystępują do Boga — bo zawsze żyje, aby się za nimi wstawiać.

Τοιοῦτος γὰρ ἡμῖν ⸀καὶ ἔπρεπεν ἀρχιερεύς, ὅσιος, ἄκακος, ἀμίαντος, κεχωρισμένος ἀπὸ τῶν ἁμαρτωλῶν, καὶ ὑψηλότερος τῶν οὐρανῶν γενόμενος·

Τοιοῦτος γὰρ ἡμῖν ⸀καὶ ἔπρεπεν ἀρχιερεύς, ὅσιος, ἄκακος, ἀμίαντος,

κεχωρισμένος ἀπὸ τῶν ἁμαρτωλῶν,

καὶ ὑψηλότερος τῶν οὐρανῶν γενόμενος·

²⁶Takiego bowiem i przystało nam mieć arcykapłana: świątobliwego, niewinnego, nieskalanego, oddzielonego od grzeszników i wyniesionego ponad niebiosa,

⌜ὃς οὐκ ἔχει καθʼ ἡμέραν ἀνάγκην, ὥσπερ οἱ ἀρχιερεῖς, πρότερον ὑπὲρ τῶν ἰδίων ἁμαρτιῶν θυσίας ἀναφέρειν, ἔπειτα τῶν τοῦ λαοῦ⌝ (τοῦτο ⌜γὰρ ἐποίησεν ἐφάπαξ ⌜ἑαυτὸν ἀνενέγκας)⌝⌝·

⌜ὃς οὐκ ἔχει καθʼ ἡμέραν ἀνάγκην, ὥσπερ οἱ ἀρχιερεῖς,

πρότερον ὑπὲρ τῶν ἰδίων ἁμαρτιῶν θυσίας ἀναφέρειν,

ἔπειτα τῶν τοῦ λαοῦ⌝

(τοῦτο ⌜γὰρ ἐποίησεν ἐφάπαξ

⌜ἑαυτὸν ἀνενέγκας)⌝⌝·

²⁷który nie ma potrzeby codziennie — jak tamci arcykapłani — składać ofiar najpierw za własne grzechy, potem za grzechy ludu; to bowiem uczynił raz na zawsze, gdy złożył w ofierze samego siebie.

ὁ νόμος γὰρ ἀνθρώπους καθίστησιν ἀρχιερεῖς ⌜ἔχοντας ἀσθένειαν⌝, ὁ λόγος δὲ τῆς ὁρκωμοσίας τῆς μετὰ τὸν νόμον υἱόν, ⌜εἰς τὸν αἰῶνα τετελειωμένον⌝.

ὁ νόμος γὰρ ἀνθρώπους καθίστησιν ἀρχιερεῖς

⌜ἔχοντας ἀσθένειαν⌝,

ὁ λόγος δὲ τῆς ὁρκωμοσίας τῆς μετὰ τὸν νόμον υἱόν,

⌜εἰς τὸν αἰῶνα τετελειωμένον⌝.

²⁸Prawo bowiem ustanawia arcykapłanami ludzi mających słabość — słowo zaś przysięgi, złożonej po Prawie: Syna, na wiek uczynionego pełnym.

Arcykapłan w prawdziwym przybytku (8:1–6)

Κεφάλαιον δὲ ἐπὶ ⌜τοῖς λεγομένοις⌝, τοιοῦτον ἔχομεν ἀρχιερέα, ⌜ὃς ἐκάθισεν ἐν δεξιᾷ τοῦ θρόνου τῆς μεγαλωσύνης ἐν τοῖς οὐρανοῖς⌝,

Κεφάλαιον δὲ ἐπὶ

⌜τοῖς λεγομένοις⌝,

τοιοῦτον ἔχομεν ἀρχιερέα,

⌜ὃς ἐκάθισεν ἐν δεξιᾷ τοῦ θρόνου τῆς μεγαλωσύνης ἐν τοῖς οὐρανοῖς⌝,

8¹A oto sedno tego, co mówimy: takiego mamy arcykapłana, który zasiadł po prawicy tronu Majestatu w niebiosach —

τῶν ἁγίων λειτουργὸς καὶ τῆς σκηνῆς τῆς ἀληθινῆς, ⌜ἣν ἔπηξεν ὁ κύριος, ⸀οὐκ ἄνθρωπος⌝.

τῶν ἁγίων λειτουργὸς καὶ τῆς σκηνῆς τῆς ἀληθινῆς,

⌜ἣν ἔπηξεν ὁ κύριος, ⸀οὐκ ἄνθρωπος⌝.

²sługę świątyni i prawdziwego przybytku, który rozbił Pan, nie człowiek.

πᾶς γὰρ ἀρχιερεὺς εἰς ⌜τὸ προσφέρειν δῶρά τε καὶ θυσίας⌝ καθίσταται· ὅθεν ἀναγκαῖον ⌜ἔχειν τι καὶ τοῦτον ⌜ὃ προσενέγκῃ⌝⌝.

πᾶς γὰρ ἀρχιερεὺς εἰς

⌜τὸ

προσφέρειν δῶρά τε καὶ θυσίας⌝

καθίσταται·

ὅθεν ἀναγκαῖον

⌜ἔχειν τι καὶ τοῦτον

⌜ὃ προσενέγκῃ⌝⌝.

³Każdy bowiem arcykapłan jest ustanawiany po to, by składać dary i ofiary — stąd konieczne, aby i ten miał coś, co mógłby złożyć.

⌜εἰ μὲν ⸀οὖν ἦν ἐπὶ γῆς⌝, οὐδʼ ἂν ἦν ἱερεύς, ⌜⸀ὄντων ⌜τῶν προσφερόντων κατὰ ⸀νόμον τὰ δῶρα⌝⌝·

⌜εἰ μὲν ⸀οὖν ἦν ἐπὶ γῆς⌝,

οὐδʼ

ἂν

ἦν ἱερεύς,

⌜⸀ὄντων

⌜τῶν

προσφερόντων κατὰ ⸀νόμον τὰ δῶρα⌝⌝·

⁴Gdyby więc był na ziemi, nawet nie byłby kapłanem — skoro są tu tacy, którzy według Prawa składają dary

(οἵτινες ὑποδείγματι καὶ σκιᾷ λατρεύουσιν τῶν ἐπουρανίων, ⌜καθὼς κεχρημάτισται Μωϋσῆς ⌜μέλλων ⌜ἐπιτελεῖν τὴν σκηνήν⌝⌝, ⌜Ὅρα ⌜γάρ, φησίν, ποιήσεις πάντα κατὰ τὸν τύπον ⌜τὸν δειχθέντα σοι ἐν τῷ ὄρει)⌝⌝⌝⌝·

(οἵτινες ὑποδείγματι καὶ σκιᾷ λατρεύουσιν τῶν ἐπουρανίων,

⌜καθὼς κεχρημάτισται Μωϋσῆς

⌜μέλλων

⌜ἐπιτελεῖν τὴν σκηνήν⌝⌝,

⌜Ὅρα

⌜γάρ, φησίν,

ποιήσεις πάντα κατὰ τὸν τύπον

⌜τὸν

δειχθέντα σοι ἐν τῷ ὄρει)⌝⌝⌝⌝·

⁵(oni pełnią służbę przy odwzorze i cieniu rzeczy niebiańskich — jak zostało objawione Mojżeszowi, gdy miał wykonać przybytek: „Patrz — mówi — masz uczynić wszystko według wzoru ukazanego ci na górze”);

⌜⸀νυνὶ δὲ διαφορωτέρας τέτυχεν⌝ λειτουργίας, ὅσῳ καὶ κρείττονός ἐστιν διαθήκης μεσίτης, ⌜ἥτις ἐπὶ κρείττοσιν ἐπαγγελίαις νενομοθέτηται⌝.

⌜⸀νυνὶ δὲ διαφορωτέρας τέτυχεν⌝ λειτουργίας,

ὅσῳ καὶ κρείττονός ἐστιν διαθήκης μεσίτης,

⌜ἥτις ἐπὶ κρείττοσιν ἐπαγγελίαις νενομοθέτηται⌝.

⁶teraz zaś dostąpił o tyle znakomitszej służby, o ile lepszego przymierza jest pośrednikiem — a zostało ono prawnie ustanowione na lepszych obietnicach.

Nowe przymierze — Jeremiasz 31 (8:7–13)

⌜Εἰ γὰρ ἡ πρώτη ἐκείνη ἦν ἄμεμπτος⌝, οὐκ ἂν δευτέρας ἐζητεῖτο τόπος·

⌜Εἰ γὰρ ἡ πρώτη ἐκείνη ἦν ἄμεμπτος⌝,

οὐκ

ἂν

δευτέρας ἐζητεῖτο τόπος·

⁷Gdyby bowiem tamto pierwsze było nienaganne, nie szukano by miejsca dla drugiego —

⌜μεμφόμενος γὰρ ⸀αὐτοὺς⌝ λέγει· Ἰδοὺ ἡμέραι ἔρχονται, λέγει κύριος, καὶ συντελέσω ἐπὶ τὸν οἶκον Ἰσραὴλ καὶ ἐπὶ τὸν οἶκον Ἰούδα διαθήκην καινήν,

⌜μεμφόμενος γὰρ ⸀αὐτοὺς⌝

λέγει·

Ἰδοὺ ἡμέραι ἔρχονται,

λέγει κύριος,

καὶ συντελέσω ἐπὶ τὸν οἶκον Ἰσραὴλ καὶ ἐπὶ τὸν οἶκον Ἰούδα διαθήκην καινήν,

⁸bo ganiąc ich, mówi: „Oto nadchodzą dni — mówi Pan — gdy dokonam nad domem Izraela i nad domem Judy przymierza nowego;

οὐ κατὰ τὴν διαθήκην ⌜⌜ἣν ἐποίησα τοῖς πατράσιν αὐτῶν⌝ ἐν ἡμέρᾳ ἐπιλαβομένου μου τῆς χειρὸς αὐτῶν ⌜ἐξαγαγεῖν αὐτοὺς ἐκ γῆς Αἰγύπτου⌝⌝, ⌜ὅτι αὐτοὶ οὐκ ἐνέμειναν ἐν τῇ διαθήκῃ μου, κἀγὼ ἠμέλησα αὐτῶν⌝, λέγει κύριος.

οὐ κατὰ τὴν διαθήκην

⌜⌜ἣν ἐποίησα τοῖς πατράσιν αὐτῶν⌝

ἐν ἡμέρᾳ ἐπιλαβομένου μου τῆς χειρὸς αὐτῶν

⌜ἐξαγαγεῖν αὐτοὺς ἐκ γῆς Αἰγύπτου⌝⌝,

⌜ὅτι αὐτοὶ οὐκ ἐνέμειναν ἐν τῇ διαθήκῃ μου,

κἀγὼ ἠμέλησα αὐτῶν⌝,

λέγει κύριος.

⁹nie takie jak przymierze, które zawarłem z ich ojcami w dniu, gdy ująłem ich za rękę, by ich wyprowadzić z ziemi Egiptu — bo oni nie wytrwali w moim przymierzu i ja ich zaniedbałem, mówi Pan.

ὅτι αὕτη ἡ διαθήκη ⌜ἣν διαθήσομαι τῷ οἴκῳ Ἰσραὴλ μετὰ τὰς ἡμέρας ἐκείνας⌝, λέγει κύριος, ⌜διδοὺς νόμους μου εἰς τὴν διάνοιαν αὐτῶν, καὶ ἐπὶ καρδίας αὐτῶν ἐπιγράψω αὐτούς, καὶ ἔσομαι αὐτοῖς εἰς θεόν καὶ αὐτοὶ ἔσονταί μοι εἰς λαόν⌝.

ὅτι αὕτη ἡ διαθήκη

⌜ἣν διαθήσομαι τῷ οἴκῳ Ἰσραὴλ μετὰ τὰς ἡμέρας ἐκείνας⌝,

λέγει κύριος,

⌜διδοὺς νόμους μου εἰς τὴν διάνοιαν αὐτῶν,

καὶ ἐπὶ καρδίας αὐτῶν ἐπιγράψω αὐτούς,

καὶ ἔσομαι αὐτοῖς εἰς θεόν

καὶ αὐτοὶ ἔσονταί μοι εἰς λαόν⌝.

¹⁰Bo to jest przymierze, które zawrę z domem Izraela po tamtych dniach — mówi Pan: dam moje prawa do ich myśli i wypiszę je na ich sercach; i będę im za Boga, a oni będą mi za lud.

καὶ οὐ μὴ διδάξωσιν ἕκαστος τὸν πολίτην αὐτοῦ καὶ ἕκαστος τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ, ⌜λέγων· ⌜Γνῶθι τὸν κύριον⌝⌝, ὅτι πάντες εἰδήσουσίν με ἀπὸ ⸀μικροῦ ἕως μεγάλου αὐτῶν.

καὶ οὐ μὴ διδάξωσιν ἕκαστος τὸν πολίτην αὐτοῦ

καὶ ἕκαστος τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ,

⌜λέγων·

⌜Γνῶθι τὸν κύριον⌝⌝,

ὅτι πάντες εἰδήσουσίν με ἀπὸ ⸀μικροῦ ἕως μεγάλου αὐτῶν.

¹¹I nie będzie już uczył każdy swojego współobywatela ani każdy swojego brata, mówiąc: «Poznaj Pana» — bo wszyscy będą mnie znać, od małego aż do wielkiego z nich,

ὅτι ἵλεως ἔσομαι ταῖς ἀδικίαις αὐτῶν, καὶ τῶν ἁμαρτιῶν ⸀αὐτῶν οὐ μὴ μνησθῶ ἔτι.

ὅτι ἵλεως ἔσομαι ταῖς ἀδικίαις αὐτῶν,

καὶ τῶν ἁμαρτιῶν ⸀αὐτῶν οὐ μὴ μνησθῶ ἔτι.

¹²gdyż łaskawy będę dla ich niesprawiedliwości, a ich grzechów nie wspomnę już więcej”.

ἐν ⌜τῷ λέγειν Καινὴν⌝ πεπαλαίωκεν τὴν πρώτην, τὸ δὲ παλαιούμενον καὶ γηράσκον ἐγγὺς ἀφανισμοῦ.

ἐν

⌜τῷ

λέγειν Καινὴν⌝

πεπαλαίωκεν τὴν πρώτην,

τὸ δὲ παλαιούμενον καὶ γηράσκον ἐγγὺς ἀφανισμοῦ.

¹³Mówiąc „nowe”, uczynił pierwsze przestarzałym; a co się starzeje i posuwa w latach, bliskie jest zniknięcia.

Przybytek ziemski i jego liturgia (9:1–10)

Εἶχε μὲν ⸀οὖν ἡ πρώτη δικαιώματα λατρείας τό τε ἅγιον κοσμικόν.

9¹Miało wprawdzie i pierwsze przymierze przepisy służby oraz świątynię — ale ziemską.

σκηνὴ γὰρ κατεσκευάσθη ἡ πρώτη ⌜ἐν ᾗ ἥ τε λυχνία καὶ ἡ τράπεζα καὶ ἡ πρόθεσις τῶν ἄρτων⌝, ⌜ἥτις λέγεται Ἅγια⌝·

σκηνὴ γὰρ κατεσκευάσθη ἡ πρώτη

⌜ἐν ᾗ ἥ τε λυχνία καὶ ἡ τράπεζα καὶ ἡ πρόθεσις τῶν ἄρτων⌝,

⌜ἥτις λέγεται Ἅγια⌝·

²Zbudowano bowiem przybytek: pierwszą salę — w której świecznik i stół, i wyłożenie chlebów — tę nazywa się Świętym;

μετὰ δὲ τὸ δεύτερον καταπέτασμα σκηνὴ ⌜ἡ λεγομένη ⸂Ἅγια Ἁγίων⌝⸃,

μετὰ δὲ τὸ δεύτερον καταπέτασμα σκηνὴ

⌜ἡ

λεγομένη ⸂Ἅγια Ἁγίων⌝⸃,

³za drugą zaś zasłoną — sala nazywana Świętym Świętych,

χρυσοῦν ἔχουσα θυμιατήριον καὶ τὴν κιβωτὸν τῆς διαθήκης ⌜περικεκαλυμμένην πάντοθεν χρυσίῳ⌝, ἐν ᾗ στάμνος χρυσῆ ⌜ἔχουσα τὸ μάννα⌝ καὶ ἡ ῥάβδος Ἀαρὼν ⌜ἡ βλαστήσασα⌝ καὶ αἱ πλάκες τῆς διαθήκης,

χρυσοῦν ἔχουσα θυμιατήριον καὶ τὴν κιβωτὸν τῆς διαθήκης

⌜περικεκαλυμμένην πάντοθεν χρυσίῳ⌝,

ἐν ᾗ στάμνος χρυσῆ

⌜ἔχουσα τὸ μάννα⌝

καὶ ἡ ῥάβδος Ἀαρὼν

⌜ἡ βλαστήσασα⌝

καὶ αἱ πλάκες τῆς διαθήκης,

⁴mająca złotą kadzielnicę i arkę przymierza, zewsząd pokrytą złotem, a w niej złote naczynie z manną i laskę Aarona, która zakwitła, i tablice przymierza;

ὑπεράνω δὲ αὐτῆς Χερουβὶν δόξης ⌜κατασκιάζοντα τὸ ἱλαστήριον⌝· περὶ ὧν οὐκ ἔστιν νῦν ⌜λέγειν κατὰ μέρος⌝.

ὑπεράνω δὲ αὐτῆς Χερουβὶν δόξης

⌜κατασκιάζοντα τὸ ἱλαστήριον⌝·

περὶ ὧν οὐκ ἔστιν νῦν

⌜λέγειν κατὰ μέρος⌝.

⁵nad nią zaś cherubowie chwały, ocieniający przebłagalnię — ale o tym nie sposób teraz mówić szczegółowo.

Τούτων δὲ οὕτως κατεσκευασμένων, εἰς μὲν τὴν πρώτην σκηνὴν διὰ παντὸς εἰσίασιν οἱ ἱερεῖς ⌜τὰς λατρείας ἐπιτελοῦντες⌝,

Τούτων δὲ οὕτως κατεσκευασμένων,

εἰς μὲν τὴν πρώτην σκηνὴν διὰ παντὸς εἰσίασιν οἱ ἱερεῖς

⌜τὰς λατρείας ἐπιτελοῦντες⌝,

⁶Gdy zaś to wszystko tak zbudowano, do pierwszej sali wchodzą kapłani w każdym czasie, wypełniając służby,

εἰς δὲ τὴν δευτέραν ἅπαξ τοῦ ἐνιαυτοῦ μόνος ὁ ἀρχιερεύς, οὐ χωρὶς αἵματος, ⌜ὃ προσφέρει ὑπὲρ ἑαυτοῦ καὶ τῶν τοῦ λαοῦ ἀγνοημάτων⌝,

εἰς δὲ τὴν δευτέραν ἅπαξ τοῦ ἐνιαυτοῦ μόνος ὁ ἀρχιερεύς, οὐ χωρὶς αἵματος,

⌜ὃ προσφέρει ὑπὲρ ἑαυτοῦ καὶ τῶν τοῦ λαοῦ ἀγνοημάτων⌝,

⁷do drugiej zaś — raz w roku — sam jeden arcykapłan, i nie bez krwi, którą składa za siebie i za nieświadomości ludu.

τοῦτο δηλοῦντος τοῦ πνεύματος τοῦ ἁγίου, μήπω πεφανερῶσθαι τὴν τῶν ἁγίων ὁδὸν ἔτι τῆς πρώτης σκηνῆς ἐχούσης στάσιν,

τοῦτο δηλοῦντος τοῦ πνεύματος τοῦ ἁγίου,

μήπω πεφανερῶσθαι τὴν τῶν ἁγίων ὁδὸν

ἔτι τῆς πρώτης σκηνῆς ἐχούσης στάσιν,

⁸Przez to Duch Święty pokazuje, że droga do świątyni nie została jeszcze objawiona, dopóki stoi pierwszy przybytek.

⌜ἥτις παραβολὴ εἰς τὸν καιρὸν ⌜τὸν ἐνεστηκότα⌝⌝, ⌜καθʼ ⸀ἣν δῶρά τε καὶ θυσίαι προσφέρονται ⌜μὴ δυνάμεναι ⌜κατὰ συνείδησιν τελειῶσαι ⌜τὸν λατρεύοντα⌝⌝⌝⌝,

⌜ἥτις παραβολὴ εἰς τὸν καιρὸν

⌜τὸν ἐνεστηκότα⌝⌝,

⌜καθʼ ⸀ἣν δῶρά τε καὶ θυσίαι προσφέρονται

⌜μὴ δυνάμεναι

⌜κατὰ συνείδησιν τελειῶσαι

⌜τὸν λατρεύοντα⌝⌝⌝⌝,

⁹Jest on przypowieścią na czas obecny: składa się według niej dary i ofiary, które nie mogą uczynić pełnym — co do sumienia — tego, kto pełni służbę,

μόνον ἐπὶ βρώμασιν καὶ πόμασιν καὶ διαφόροις βαπτισμοῖς, ⸀δικαιώματα σαρκὸς μέχρι καιροῦ διορθώσεως ἐπικείμενα.

μόνον ἐπὶ βρώμασιν καὶ πόμασιν καὶ διαφόροις βαπτισμοῖς,

⸀δικαιώματα σαρκὸς

μέχρι καιροῦ διορθώσεως ἐπικείμενα.

¹⁰a dotyczą tylko pokarmów i napojów, i różnych obmyć — przepisy ciała, nałożone aż do czasu naprawy.

Przez własną krew do świątyni nieba (9:11–14)

Χριστὸς δὲ παραγενόμενος ἀρχιερεὺς τῶν ⸀γενομένων ἀγαθῶν διὰ τῆς μείζονος καὶ τελειοτέρας σκηνῆς οὐ χειροποιήτου, ⌜τοῦτʼ ἔστιν οὐ ταύτης τῆς κτίσεως⌝,

Χριστὸς δὲ παραγενόμενος ἀρχιερεὺς τῶν ⸀γενομένων ἀγαθῶν διὰ τῆς μείζονος καὶ τελειοτέρας σκηνῆς οὐ χειροποιήτου,

⌜τοῦτʼ ἔστιν οὐ ταύτης τῆς κτίσεως⌝,

¹¹Chrystus zaś, przybywszy jako arcykapłan dóbr, które nastały, przez większy i pełniejszy przybytek — nie ręką uczyniony, to jest nie z tego stworzenia —

οὐδὲ διʼ αἵματος τράγων καὶ μόσχων διὰ δὲ τοῦ ἰδίου αἵματος, εἰσῆλθεν ἐφάπαξ εἰς τὰ ἅγια, ⌜αἰωνίαν λύτρωσιν εὑράμενος⌝.

οὐδὲ διʼ αἵματος τράγων καὶ μόσχων διὰ δὲ τοῦ ἰδίου αἵματος, εἰσῆλθεν ἐφάπαξ εἰς τὰ ἅγια,

⌜αἰωνίαν λύτρωσιν εὑράμενος⌝.

¹²wszedł też nie przez krew kozłów i cielców, ale przez własną krew — raz na zawsze — do świątyni, znalazłszy wieczne odkupienie.

⌜εἰ γὰρ τὸ αἷμα ⸂τράγων καὶ ταύρων⸃ καὶ σποδὸς δαμάλεως ⌜ῥαντίζουσα ⌜τοὺς κεκοινωμένους⌝⌝ ἁγιάζει πρὸς τὴν τῆς σαρκὸς καθαρότητα⌝,

⌜εἰ γὰρ τὸ αἷμα ⸂τράγων καὶ ταύρων⸃ καὶ σποδὸς δαμάλεως

⌜ῥαντίζουσα

⌜τοὺς κεκοινωμένους⌝⌝

ἁγιάζει πρὸς τὴν τῆς σαρκὸς καθαρότητα⌝,

¹³Bo jeśli krew kozłów i byków oraz popiół jałówki — którym pokrapia się skalanych — uświęca ku czystości ciała,

πόσῳ μᾶλλον τὸ αἷμα τοῦ Χριστοῦ, ⌜ὃς διὰ πνεύματος αἰωνίου ἑαυτὸν προσήνεγκεν ἄμωμον τῷ θεῷ⌝, καθαριεῖ τὴν συνείδησιν ⸀ἡμῶν ἀπὸ νεκρῶν ἔργων εἰς ⌜τὸ λατρεύειν θεῷ ζῶντι⌝.

πόσῳ μᾶλλον τὸ αἷμα τοῦ Χριστοῦ,

⌜ὃς διὰ πνεύματος αἰωνίου ἑαυτὸν προσήνεγκεν ἄμωμον τῷ θεῷ⌝,

καθαριεῖ τὴν συνείδησιν ⸀ἡμῶν ἀπὸ νεκρῶν ἔργων εἰς

⌜τὸ

λατρεύειν θεῷ ζῶντι⌝.

¹⁴to o ileż bardziej krew Chrystusa — który przez Ducha wiecznego złożył Bogu samego siebie bez skazy — oczyści nasze sumienie z martwych uczynków, abyśmy pełnili służbę Bogu żywemu!

Śmierć pośrednika — przymierze i testament (9:15–22)

Καὶ διὰ τοῦτο διαθήκης καινῆς μεσίτης ἐστίν, ⌜ὅπως θανάτου γενομένου εἰς ἀπολύτρωσιν τῶν ἐπὶ τῇ πρώτῃ διαθήκῃ παραβάσεων τὴν ἐπαγγελίαν λάβωσιν ⌜οἱ κεκλημένοι⌝ τῆς αἰωνίου κληρονομίας⌝.

Καὶ διὰ τοῦτο διαθήκης καινῆς μεσίτης ἐστίν,

⌜ὅπως θανάτου γενομένου εἰς ἀπολύτρωσιν τῶν ἐπὶ τῇ πρώτῃ διαθήκῃ παραβάσεων

τὴν ἐπαγγελίαν

λάβωσιν

⌜οἱ κεκλημένοι⌝

τῆς αἰωνίου κληρονομίας⌝.

⌜ὅπου γὰρ διαθήκη⌝, θάνατον ἀνάγκη ⌜φέρεσθαι ⌜τοῦ διαθεμένου⌝⌝·

⌜ὅπου γὰρ διαθήκη⌝,

θάνατον

ἀνάγκη

⌜φέρεσθαι

⌜τοῦ διαθεμένου⌝⌝·

¹⁶Gdzie bowiem testament, tam musi zostać stwierdzona śmierć tego, kto go sporządził;

διαθήκη γὰρ ἐπὶ νεκροῖς βεβαία, ⌜ἐπεὶ ⸀μήποτε ἰσχύει ⌜ὅτε ζῇ ⌜ὁ διαθέμενος⌝⌝⌝.

διαθήκη γὰρ ἐπὶ νεκροῖς βεβαία,

⌜ἐπεὶ ⸀μήποτε

ἰσχύει

⌜ὅτε ζῇ

⌜ὁ διαθέμενος⌝⌝⌝.

¹⁷testament bowiem jest prawomocny po zmarłych — skoro nie ma mocy, dopóki żyje ten, kto go sporządził.

ὅθεν οὐδὲ ἡ πρώτη χωρὶς αἵματος ἐγκεκαίνισται·

¹⁸Stąd i pierwsze przymierze nie zostało zainaugurowane bez krwi.

⌜λαληθείσης γὰρ πάσης ἐντολῆς κατὰ ⸀τὸν νόμον ὑπὸ Μωϋσέως παντὶ τῷ λαῷ⌝, ⌜λαβὼν τὸ αἷμα τῶν ⸀μόσχων μετὰ ὕδατος καὶ ἐρίου κοκκίνου καὶ ὑσσώπου⌝ αὐτό τε τὸ βιβλίον καὶ πάντα τὸν λαὸν ἐράντισεν,

⌜λαληθείσης γὰρ πάσης ἐντολῆς κατὰ ⸀τὸν νόμον ὑπὸ Μωϋσέως παντὶ τῷ λαῷ⌝,

⌜λαβὼν τὸ αἷμα τῶν ⸀μόσχων μετὰ ὕδατος καὶ ἐρίου κοκκίνου καὶ ὑσσώπου⌝

αὐτό τε τὸ βιβλίον καὶ πάντα τὸν λαὸν ἐράντισεν,

¹⁹Gdy bowiem Mojżesz ogłosił całemu ludowi każde przykazanie według Prawa, wziął krew cielców — z wodą, szkarłatną wełną i hizopem — i pokropił samą księgę oraz cały lud,

⌜λέγων· ⌜Τοῦτο τὸ αἷμα τῆς διαθήκης ⌜ἧς ἐνετείλατο πρὸς ὑμᾶς ὁ θεός⌝⌝⌝·

⌜λέγων·

⌜Τοῦτο τὸ αἷμα τῆς διαθήκης

⌜ἧς ἐνετείλατο πρὸς ὑμᾶς ὁ θεός⌝⌝⌝·

²⁰mówiąc: „To jest krew przymierza, które Bóg wam przykazał”.

καὶ τὴν σκηνὴν δὲ καὶ πάντα τὰ σκεύη τῆς λειτουργίας τῷ αἵματι ὁμοίως ἐράντισεν.

²¹Podobnie też pokropił krwią przybytek i wszystkie naczynia służby.

καὶ σχεδὸν ἐν αἵματι πάντα καθαρίζεται κατὰ τὸν νόμον, καὶ χωρὶς αἱματεκχυσίας οὐ γίνεται ἄφεσις.

καὶ σχεδὸν ἐν αἵματι πάντα καθαρίζεται κατὰ τὸν νόμον,

καὶ χωρὶς αἱματεκχυσίας οὐ γίνεται ἄφεσις.

²²I prawie wszystko oczyszcza się według Prawa krwią — a bez wylania krwi nie ma odpuszczenia.

Raz, przy spełnieniu wieków (9:23–28)

Ἀνάγκη οὖν τὰ ⌜μὲν ὑποδείγματα τῶν ἐν τοῖς οὐρανοῖς τούτοις καθαρίζεσθαι, αὐτὰ δὲ τὰ ἐπουράνια κρείττοσι θυσίαις παρὰ ταύτας⌝.

Ἀνάγκη οὖν

τὰ ⌜μὲν ὑποδείγματα τῶν ἐν τοῖς οὐρανοῖς τούτοις καθαρίζεσθαι,

αὐτὰ δὲ τὰ ἐπουράνια κρείττοσι θυσίαις παρὰ ταύτας⌝.

²³Konieczne więc było, aby odwzory rzeczy niebiańskich oczyszczano tymi sposobami — same zaś rzeczy niebiańskie lepszymi ofiarami niż te.

οὐ γὰρ εἰς χειροποίητα ⸂εἰσῆλθεν ἅγια⸃ Χριστός, ἀντίτυπα τῶν ἀληθινῶν, ἀλλʼ εἰς αὐτὸν τὸν οὐρανόν, ⌜νῦν ἐμφανισθῆναι τῷ προσώπῳ τοῦ θεοῦ ὑπὲρ ἡμῶν⌝·

οὐ γὰρ εἰς χειροποίητα ⸂εἰσῆλθεν ἅγια⸃ Χριστός, ἀντίτυπα τῶν ἀληθινῶν, ἀλλʼ εἰς αὐτὸν τὸν οὐρανόν,

⌜νῦν ἐμφανισθῆναι τῷ προσώπῳ τοῦ θεοῦ ὑπὲρ ἡμῶν⌝·

²⁴Nie do świątyni bowiem ręką uczynionej wszedł Chrystus — do odbicia prawdziwej — ale do samego nieba, aby teraz ukazać się przed obliczem Boga za nami.

οὐδʼ ἵνα πολλάκις προσφέρῃ ἑαυτόν, ⌜ὥσπερ ὁ ἀρχιερεὺς εἰσέρχεται εἰς τὰ ἅγια κατʼ ἐνιαυτὸν ἐν αἵματι ἀλλοτρίῳ⌝,

οὐδʼ ἵνα πολλάκις προσφέρῃ ἑαυτόν,

⌜ὥσπερ ὁ ἀρχιερεὺς εἰσέρχεται εἰς τὰ ἅγια κατʼ ἐνιαυτὸν ἐν αἵματι ἀλλοτρίῳ⌝,

²⁵I nie po to, by wielokroć składać samego siebie — jak arcykapłan, który co roku wchodzi do świątyni z krwią cudzą —

⌜ἐπεὶ ἔδει ⌜αὐτὸν πολλάκις παθεῖν ἀπὸ καταβολῆς κόσμου⌝⌝· ⸀νυνὶ δὲ ἅπαξ ἐπὶ συντελείᾳ τῶν αἰώνων εἰς ἀθέτησιν ⸀ἁμαρτίας διὰ τῆς θυσίας αὐτοῦ πεφανέρωται.

⌜ἐπεὶ ἔδει

⌜αὐτὸν πολλάκις παθεῖν ἀπὸ καταβολῆς κόσμου⌝⌝·

⸀νυνὶ δὲ ἅπαξ ἐπὶ συντελείᾳ τῶν αἰώνων εἰς ἀθέτησιν ⸀ἁμαρτίας διὰ τῆς θυσίας αὐτοῦ πεφανέρωται.

²⁶bo wtedy musiałby wielokroć cierpieć od założenia świata. Teraz zaś objawił się raz — przy spełnieniu wieków — dla uchylenia grzechu przez swoją ofiarę.

καὶ καθʼ ὅσον ἀπόκειται τοῖς ἀνθρώποις ⌜ἅπαξ ἀποθανεῖν⌝, μετὰ δὲ τοῦτο κρίσις,

καὶ καθʼ ὅσον ἀπόκειται τοῖς ἀνθρώποις

⌜ἅπαξ ἀποθανεῖν⌝,

μετὰ δὲ τοῦτο κρίσις,

²⁷A jak postanowione jest ludziom raz umrzeć, a potem sąd,

οὕτως καὶ ὁ Χριστός, ⌜ἅπαξ προσενεχθεὶς εἰς ⌜τὸ πολλῶν ἀνενεγκεῖν⌝⌝ ἁμαρτίας, ἐκ δευτέρου χωρὶς ἁμαρτίας ὀφθήσεται ⌜τοῖς αὐτὸν ἀπεκδεχομένοις⌝ εἰς σωτηρίαν.

οὕτως καὶ ὁ Χριστός,

⌜ἅπαξ προσενεχθεὶς εἰς

⌜τὸ

πολλῶν ἀνενεγκεῖν⌝⌝ ἁμαρτίας,

ἐκ δευτέρου χωρὶς ἁμαρτίας ὀφθήσεται

⌜τοῖς

αὐτὸν ἀπεκδεχομένοις⌝

εἰς σωτηρίαν.

²⁸tak i Chrystus — raz złożony w ofierze, aby unieść grzechy wielu — po raz drugi, już bez grzechu, ukaże się tym, którzy Go wyczekują ku zbawieniu.

Cień, nie sam obraz — ofiara raz na zawsze (10:1–18)

Σκιὰν γὰρ ⌜ἔχων ὁ νόμος τῶν μελλόντων ἀγαθῶν, οὐκ αὐτὴν τὴν εἰκόνα τῶν πραγμάτων⌝, κατʼ ἐνιαυτὸν ταῖς αὐταῖς θυσίαις ⌜ἃς προσφέρουσιν εἰς τὸ διηνεκὲς⌝ οὐδέποτε ⸀δύναται ⌜⌜τοὺς προσερχομένους⌝ τελειῶσαι⌝·

Σκιὰν

γὰρ

⌜ἔχων

ὁ νόμος

τῶν μελλόντων ἀγαθῶν, οὐκ αὐτὴν τὴν εἰκόνα τῶν πραγμάτων⌝,

κατʼ ἐνιαυτὸν ταῖς αὐταῖς θυσίαις

⌜ἃς προσφέρουσιν εἰς τὸ διηνεκὲς⌝

οὐδέποτε ⸀δύναται

⌜⌜τοὺς προσερχομένους⌝

τελειῶσαι⌝·

⌜ἐπεὶ οὐκ ἂν ἐπαύσαντο προσφερόμεναι, διὰ ⌜τὸ μηδεμίαν ἔχειν ἔτι συνείδησιν ἁμαρτιῶν ⌜τοὺς λατρεύοντας⌝ ⌜ἅπαξ ⸀κεκαθαρισμένους⌝⌝⌝;

⌜ἐπεὶ οὐκ

ἂν

ἐπαύσαντο προσφερόμεναι, διὰ

⌜τὸ

μηδεμίαν ἔχειν ἔτι συνείδησιν ἁμαρτιῶν

⌜τοὺς λατρεύοντας⌝

⌜ἅπαξ ⸀κεκαθαρισμένους⌝⌝⌝;

²Czyż bowiem nie przestano by ich składać, gdyby pełniący służbę — raz oczyszczeni — nie mieli już żadnej świadomości grzechów?

ἀλλʼ ἐν αὐταῖς ἀνάμνησις ἁμαρτιῶν κατʼ ἐνιαυτόν,

³Przeciwnie: w nich rok po roku — przypominanie grzechów.

ἀδύνατον γὰρ ⌜αἷμα ταύρων καὶ τράγων ἀφαιρεῖν ἁμαρτίας⌝.

ἀδύνατον γὰρ

⌜αἷμα ταύρων καὶ τράγων ἀφαιρεῖν ἁμαρτίας⌝.

⁴Niemożliwe jest bowiem, aby krew byków i kozłów usuwała grzechy.

διὸ ⌜εἰσερχόμενος εἰς τὸν κόσμον⌝ λέγει· Θυσίαν καὶ προσφορὰν οὐκ ἠθέλησας, σῶμα δὲ κατηρτίσω μοι·

διὸ ⌜εἰσερχόμενος εἰς τὸν κόσμον⌝

λέγει·

Θυσίαν καὶ προσφορὰν οὐκ ἠθέλησας,

σῶμα δὲ κατηρτίσω μοι·

⁵Dlatego wchodząc na świat, mówi: „Ofiary i daru nie chciałeś, ale przygotowałeś mi ciało;

ὁλοκαυτώματα καὶ περὶ ἁμαρτίας οὐκ εὐδόκησας.

⁶całopalenia i ofiary za grzech nie znalazły twojego upodobania.

τότε εἶπον· Ἰδοὺ ἥκω, ἐν κεφαλίδι βιβλίου γέγραπται περὶ ἐμοῦ, ⌜τοῦ ποιῆσαι, ⌜ὁ θεός, τὸ θέλημά σου⌝⌝.

τότε εἶπον·

Ἰδοὺ

ἥκω,

ἐν κεφαλίδι βιβλίου γέγραπται περὶ ἐμοῦ,

⌜τοῦ

ποιῆσαι,

⌜ὁ θεός,

τὸ θέλημά σου⌝⌝.

⁷Wtedy powiedziałem: Oto przychodzę — w zwoju księgi napisano o mnie — aby czynić, Boże, twoją wolę”.

⌜ἀνώτερον λέγων ⌜ὅτι ⸂Θυσίας καὶ προσφορὰς⸃ καὶ ὁλοκαυτώματα καὶ περὶ ἁμαρτίας οὐκ ἠθέλησας οὐδὲ εὐδόκησας, ⌜αἵτινες κατὰ ⸀νόμον προσφέρονται⌝⌝⌝,

⌜ἀνώτερον λέγων

⌜ὅτι ⸂Θυσίας καὶ προσφορὰς⸃ καὶ ὁλοκαυτώματα καὶ περὶ ἁμαρτίας οὐκ ἠθέλησας οὐδὲ εὐδόκησας,

⌜αἵτινες κατὰ ⸀νόμον προσφέρονται⌝⌝⌝,

⁸Mówiąc najpierw: „ofiar i darów, i całopaleń, i ofiar za grzech nie chciałeś ani nie znalazły twojego upodobania” — a składa się je przecież według Prawa —

τότε εἴρηκεν· Ἰδοὺ ἥκω ⌜τοῦ ⸀ποιῆσαι τὸ θέλημά σου⌝· ἀναιρεῖ τὸ πρῶτον ⌜ἵνα τὸ δεύτερον στήσῃ⌝.

τότε εἴρηκεν·

Ἰδοὺ ἥκω

⌜τοῦ

⸀ποιῆσαι τὸ θέλημά σου⌝·

ἀναιρεῖ τὸ πρῶτον

⌜ἵνα τὸ δεύτερον στήσῃ⌝.

⁹potem powiedział: „Oto przychodzę, aby czynić twoją wolę”. Znosi pierwsze, aby ustanowić drugie.

ἐν ᾧ θελήματι ἡγιασμένοι ⸀ἐσμὲν διὰ τῆς προσφορᾶς τοῦ σώματος Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐφάπαξ.

¹⁰W tej to woli jesteśmy uświęceni — przez ofiarę ciała Jezusa Chrystusa, raz na zawsze.

Καὶ πᾶς μὲν ἱερεὺς ἕστηκεν ⌜καθʼ ἡμέραν λειτουργῶν καὶ τὰς αὐτὰς πολλάκις προσφέρων θυσίας, ⌜αἵτινες οὐδέποτε δύνανται ⌜περιελεῖν ἁμαρτίας⌝⌝⌝.

Καὶ πᾶς μὲν ἱερεὺς ἕστηκεν

⌜καθʼ ἡμέραν λειτουργῶν

καὶ τὰς αὐτὰς πολλάκις προσφέρων θυσίας,

⌜αἵτινες οὐδέποτε δύνανται

⌜περιελεῖν ἁμαρτίας⌝⌝⌝.

¹¹I każdy kapłan staje codziennie do służby, wielokroć składając te same ofiary, które nigdy nie mogą zdjąć grzechów;

⸀οὗτος δὲ ⌜μίαν ὑπὲρ ἁμαρτιῶν προσενέγκας θυσίαν εἰς τὸ διηνεκὲς⌝ ἐκάθισεν ἐν δεξιᾷ τοῦ θεοῦ,

⸀οὗτος δὲ

⌜μίαν ὑπὲρ ἁμαρτιῶν προσενέγκας θυσίαν εἰς τὸ διηνεκὲς⌝

ἐκάθισεν ἐν δεξιᾷ τοῦ θεοῦ,

¹²ten zaś, złożywszy za grzechy jedną ofiarę, na stałe zasiadł po prawicy Boga —

⌜τὸ λοιπὸν ἐκδεχόμενος ⌜ἕως τεθῶσιν οἱ ἐχθροὶ αὐτοῦ ὑποπόδιον τῶν ποδῶν αὐτοῦ⌝⌝,

⌜τὸ λοιπὸν ἐκδεχόμενος

⌜ἕως τεθῶσιν οἱ ἐχθροὶ αὐτοῦ ὑποπόδιον τῶν ποδῶν αὐτοῦ⌝⌝,

¹³i odtąd czeka, aż Jego wrogowie zostaną położeni jako podnóżek Jego stóp.

μιᾷ γὰρ προσφορᾷ τετελείωκεν εἰς τὸ διηνεκὲς ⌜τοὺς ἁγιαζομένους⌝.

μιᾷ γὰρ προσφορᾷ τετελείωκεν εἰς τὸ διηνεκὲς

⌜τοὺς ἁγιαζομένους⌝.

¹⁴Jedną bowiem ofiarą uczynił pełnymi — nieprzerwanie — tych, którzy są uświęcani.

μαρτυρεῖ δὲ ἡμῖν καὶ τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον, μετὰ γὰρ τὸ ⸀εἰρηκέναι·

μαρτυρεῖ δὲ ἡμῖν καὶ τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον,

μετὰ γὰρ

τὸ

⸀εἰρηκέναι·

¹⁵A zaświadcza nam i Duch Święty. Po tym bowiem, jak powiedział:

⌜Αὕτη ἡ διαθήκη ⌜ἣν διαθήσομαι πρὸς αὐτοὺς μετὰ τὰς ἡμέρας ἐκείνας⌝⌝, λέγει κύριος, ⌜διδοὺς νόμους μου ἐπὶ καρδίας αὐτῶν⌝, καὶ ἐπὶ ⸂τὴν διάνοιαν⸃ αὐτῶν ἐπιγράψω αὐτούς,

⌜Αὕτη ἡ διαθήκη

⌜ἣν διαθήσομαι πρὸς αὐτοὺς μετὰ τὰς ἡμέρας ἐκείνας⌝⌝,

λέγει κύριος,

⌜διδοὺς νόμους μου ἐπὶ καρδίας αὐτῶν⌝,

καὶ ἐπὶ ⸂τὴν διάνοιαν⸃ αὐτῶν ἐπιγράψω αὐτούς,

¹⁶„To jest przymierze, które zawrę z nimi po tamtych dniach — mówi Pan: dam moje prawa w ich serca i wypiszę je na ich myśli”,

⸀καὶ τῶν ἁμαρτιῶν αὐτῶν καὶ τῶν ἀνομιῶν αὐτῶν οὐ μὴ ⸀μνησθήσομαι ἔτι·

¹⁷dodaje: „a ich grzechów i ich bezprawia nie wspomnę już więcej”.

⌜ὅπου δὲ ἄφεσις τούτων⌝, οὐκέτι προσφορὰ περὶ ἁμαρτίας.

⌜ὅπου δὲ ἄφεσις τούτων⌝,

οὐκέτι προσφορὰ περὶ ἁμαρτίας.

¹⁸A gdzie jest ich odpuszczenie, tam już nie ma ofiary za grzech.

Przystępujmy, trzymajmy się, przypatrujmy się sobie (10:19–25)

Ἔχοντες οὖν, ἀδελφοί, παρρησίαν εἰς τὴν εἴσοδον τῶν ἁγίων ἐν τῷ αἵματι Ἰησοῦ,

Ἔχοντες

οὖν, ἀδελφοί,

παρρησίαν εἰς τὴν εἴσοδον τῶν ἁγίων ἐν τῷ αἵματι Ἰησοῦ,

¹⁹Mając więc, bracia, śmiałość wejścia do świątyni przez krew Jezusa —

⌜ἣν ἐνεκαίνισεν ἡμῖν ὁδὸν πρόσφατον καὶ ζῶσαν διὰ τοῦ καταπετάσματος, ⌜τοῦτʼ ἔστιν τῆς σαρκὸς αὐτοῦ⌝⌝,

⌜ἣν ἐνεκαίνισεν ἡμῖν ὁδὸν πρόσφατον καὶ ζῶσαν διὰ τοῦ καταπετάσματος,

⌜τοῦτʼ ἔστιν τῆς σαρκὸς αὐτοῦ⌝⌝,

²⁰drogę nową i żywą, którą dla nas zainaugurował przez zasłonę, to jest przez swoje ciało —

καὶ ἱερέα μέγαν ἐπὶ τὸν οἶκον τοῦ θεοῦ,

²¹i mając kapłana wielkiego nad domem Boga —

προσερχώμεθα μετὰ ἀληθινῆς καρδίας ἐν πληροφορίᾳ πίστεως, ⌜ῥεραντισμένοι τὰς καρδίας ἀπὸ συνειδήσεως πονηρᾶς καὶ λελουσμένοι τὸ σῶμα ὕδατι καθαρῷ⌝·

προσερχώμεθα μετὰ ἀληθινῆς καρδίας ἐν πληροφορίᾳ πίστεως,

⌜ῥεραντισμένοι τὰς καρδίας ἀπὸ συνειδήσεως πονηρᾶς

καὶ λελουσμένοι τὸ σῶμα ὕδατι καθαρῷ⌝·

²²przystępujmy z prawdziwym sercem, w pełnej pewności wiary — pokropieni w sercach od złego sumienia i obmyci na ciele czystą wodą.

κατέχωμεν τὴν ὁμολογίαν τῆς ἐλπίδος ἀκλινῆ, πιστὸς ⌜γὰρ ⌜ὁ ἐπαγγειλάμενος⌝⌝·

κατέχωμεν τὴν ὁμολογίαν τῆς ἐλπίδος ἀκλινῆ,

πιστὸς ⌜γὰρ

⌜ὁ ἐπαγγειλάμενος⌝⌝·

²³Trzymajmy się niezachwianie wyznania nadziei — bo wierny jest Ten, który obiecał.

καὶ κατανοῶμεν ἀλλήλους εἰς παροξυσμὸν ἀγάπης καὶ καλῶν ἔργων,

²⁴I przypatrujmy się sobie nawzajem — dla pobudzania do miłości i dobrych uczynków,

μὴ ἐγκαταλείποντες τὴν ἐπισυναγωγὴν ἑαυτῶν, ⌜καθὼς ἔθος τισίν⌝, ἀλλὰ παρακαλοῦντες, καὶ τοσούτῳ μᾶλλον ⌜ὅσῳ βλέπετε ⌜ἐγγίζουσαν τὴν ἡμέραν⌝⌝.

μὴ

ἐγκαταλείποντες τὴν ἐπισυναγωγὴν ἑαυτῶν,

⌜καθὼς ἔθος τισίν⌝,

ἀλλὰ παρακαλοῦντες, καὶ τοσούτῳ μᾶλλον

⌜ὅσῳ βλέπετε

⌜ἐγγίζουσαν τὴν ἡμέραν⌝⌝.

²⁵nie porzucając naszego wspólnego zgromadzania się — jak niektórzy mają w zwyczaju — ale zachęcając się, i to tym bardziej, im wyraźniej widzicie, że zbliża się Dzień.

Grzech ręką podniesioną (10:26–31)

⌜Ἑκουσίως γὰρ ἁμαρτανόντων ἡμῶν μετὰ ⌜τὸ λαβεῖν τὴν ἐπίγνωσιν τῆς ἀληθείας⌝⌝, οὐκέτι περὶ ἁμαρτιῶν ἀπολείπεται θυσία,

⌜Ἑκουσίως γὰρ ἁμαρτανόντων ἡμῶν μετὰ

⌜τὸ

λαβεῖν τὴν ἐπίγνωσιν τῆς ἀληθείας⌝⌝,

οὐκέτι περὶ ἁμαρτιῶν ἀπολείπεται θυσία,

²⁶Bo gdy dobrowolnie grzeszymy po otrzymaniu poznania prawdy, nie pozostaje już ofiara za grzechy —

φοβερὰ δέ τις ἐκδοχὴ κρίσεως καὶ πυρὸς ζῆλος ⌜ἐσθίειν ⌜μέλλοντος τοὺς ὑπεναντίους⌝⌝.

φοβερὰ δέ τις ἐκδοχὴ κρίσεως καὶ πυρὸς ζῆλος

⌜ἐσθίειν

⌜μέλλοντος

τοὺς ὑπεναντίους⌝⌝.

²⁷tylko jakieś straszliwe oczekiwanie sądu i żar ognia, który ma pożreć przeciwników.

⌜ἀθετήσας τις νόμον Μωϋσέως⌝ χωρὶς οἰκτιρμῶν ἐπὶ δυσὶν ἢ τρισὶν μάρτυσιν ἀποθνῄσκει·

⌜ἀθετήσας

τις

νόμον Μωϋσέως⌝

χωρὶς οἰκτιρμῶν ἐπὶ δυσὶν ἢ τρισὶν μάρτυσιν ἀποθνῄσκει·

²⁸Kto uchylił Prawo Mojżesza, bez miłosierdzia umiera na podstawie dwóch albo trzech świadków.

πόσῳ δοκεῖτε ⌜χείρονος ἀξιωθήσεται τιμωρίας ⌜ὁ τὸν υἱὸν τοῦ θεοῦ καταπατήσας, καὶ τὸ αἷμα τῆς διαθήκης κοινὸν ἡγησάμενος ⌜ἐν ᾧ ἡγιάσθη⌝, καὶ τὸ πνεῦμα τῆς χάριτος ἐνυβρίσας⌝⌝.

πόσῳ δοκεῖτε

⌜χείρονος ἀξιωθήσεται τιμωρίας

⌜ὁ

τὸν υἱὸν τοῦ θεοῦ καταπατήσας,

καὶ τὸ αἷμα τῆς διαθήκης κοινὸν ἡγησάμενος

⌜ἐν ᾧ ἡγιάσθη⌝,

καὶ τὸ πνεῦμα τῆς χάριτος ἐνυβρίσας⌝⌝.

²⁹O ileż surowszej kary — jak sądzicie — okaże się godny ten, kto Syna Bożego podeptał i krew przymierza, którą został uświęcony, uznał za pospolitą, i Ducha łaski znieważył?

οἴδαμεν γὰρ ⌜τὸν εἰπόντα· Ἐμοὶ ἐκδίκησις, ἐγὼ ⸀ἀνταποδώσω· καὶ πάλιν· ⸂Κρινεῖ κύριος⸃ τὸν λαὸν αὐτοῦ⌝.

οἴδαμεν γὰρ

⌜τὸν

εἰπόντα·

Ἐμοὶ ἐκδίκησις,

ἐγὼ ⸀ἀνταποδώσω·

καὶ πάλιν·

⸂Κρινεῖ κύριος⸃ τὸν λαὸν αὐτοῦ⌝.

³⁰Znamy przecież Tego, który powiedział: „Do mnie należy pomsta, ja odpłacę”; i znowu: „Pan będzie sądził swój lud”.

φοβερὸν ⌜τὸ ἐμπεσεῖν εἰς χεῖρας θεοῦ ζῶντος⌝.

φοβερὸν

⌜τὸ

ἐμπεσεῖν εἰς χεῖρας θεοῦ ζῶντος⌝.

³¹Straszliwą rzeczą jest wpaść w ręce Boga żywego.

Przypomnijcie sobie dawne dni (10:32–39)

Ἀναμιμνῄσκεσθε δὲ τὰς πρότερον ἡμέρας, ἐν αἷς φωτισθέντες πολλὴν ἄθλησιν ὑπεμείνατε παθημάτων,

Ἀναμιμνῄσκεσθε δὲ τὰς πρότερον ἡμέρας,

ἐν αἷς φωτισθέντες πολλὴν ἄθλησιν ὑπεμείνατε παθημάτων,

³²Przypominajcie sobie natomiast dawne dni, w których — oświeceni — przetrwaliście wielkie zmaganie cierpień:

τοῦτο ⌜μὲν ὀνειδισμοῖς τε καὶ θλίψεσιν θεατριζόμενοι, τοῦτο δὲ κοινωνοὶ ⌜τῶν οὕτως ἀναστρεφομένων⌝ γενηθέντες⌝·

τοῦτο ⌜μὲν ὀνειδισμοῖς τε καὶ θλίψεσιν θεατριζόμενοι,

τοῦτο δὲ κοινωνοὶ

⌜τῶν

οὕτως ἀναστρεφομένων⌝

γενηθέντες⌝·

³³już to wystawiani na widowisko zniewag i ucisków, już to stając się wspólnikami tych, z którymi tak się obchodzono.

καὶ γὰρ τοῖς ⸀δεσμίοις συνεπαθήσατε, καὶ τὴν ἁρπαγὴν τῶν ὑπαρχόντων ὑμῶν μετὰ χαρᾶς προσεδέξασθε, ⌜γινώσκοντες ⌜ἔχειν ⸀ἑαυτοὺς κρείττονα ⸀ὕπαρξιν καὶ μένουσαν⌝⌝.

καὶ γὰρ τοῖς ⸀δεσμίοις συνεπαθήσατε,

καὶ τὴν ἁρπαγὴν τῶν ὑπαρχόντων ὑμῶν μετὰ χαρᾶς προσεδέξασθε,

⌜γινώσκοντες

⌜ἔχειν ⸀ἑαυτοὺς κρείττονα ⸀ὕπαρξιν καὶ μένουσαν⌝⌝.

³⁴Bo i współcierpieliście z więźniami, i grabież waszego mienia przyjęliście z radością — wiedząc, że sami macie mienie lepsze i trwałe.

μὴ ἀποβάλητε οὖν τὴν παρρησίαν ὑμῶν, ⌜ἥτις ἔχει ⸂μεγάλην μισθαποδοσίαν⌝⸃,

μὴ ἀποβάλητε οὖν τὴν παρρησίαν ὑμῶν,

⌜ἥτις ἔχει ⸂μεγάλην μισθαποδοσίαν⌝⸃,

³⁵Nie odrzucajcie więc waszej śmiałości — ma ona wielką odpłatę.

ὑπομονῆς γὰρ ἔχετε χρείαν ⌜ἵνα ⌜τὸ θέλημα τοῦ θεοῦ ποιήσαντες⌝ κομίσησθε τὴν ἐπαγγελίαν⌝·

ὑπομονῆς γὰρ ἔχετε χρείαν

⌜ἵνα ⌜τὸ θέλημα τοῦ θεοῦ ποιήσαντες⌝

κομίσησθε τὴν ἐπαγγελίαν⌝·

³⁶Wytrwałości bowiem wam potrzeba, abyście — spełniwszy wolę Boga — otrzymali obietnicę.

ἔτι γὰρ μικρὸν ὅσον ὅσον, ⌜ὁ ἐρχόμενος⌝ ἥξει καὶ οὐ χρονίσει·

ἔτι γὰρ μικρὸν ὅσον ὅσον,

⌜ὁ ἐρχόμενος⌝

ἥξει

καὶ οὐ χρονίσει·

³⁷Bo „jeszcze chwilka — jakże malutka! — a Ten, który przychodzi, nadejdzie i nie spóźni się;

ὁ δὲ δίκαιός ⸀μου ἐκ πίστεως ζήσεται, καὶ ⌜ἐὰν ὑποστείληται⌝, οὐκ εὐδοκεῖ ἡ ψυχή μου ἐν αὐτῷ.

ὁ δὲ δίκαιός ⸀μου ἐκ πίστεως ζήσεται,

καὶ ⌜ἐὰν ὑποστείληται⌝,

οὐκ εὐδοκεῖ ἡ ψυχή μου ἐν αὐτῷ.

³⁸a mój sprawiedliwy z wiary żyć będzie; lecz jeśli się cofnie, nie znajdzie w nim upodobania moja dusza”.

ἡμεῖς δὲ οὐκ ἐσμὲν ὑποστολῆς εἰς ἀπώλειαν, ἀλλὰ πίστεως εἰς περιποίησιν ψυχῆς.

³⁹My zaś nie jesteśmy z tych, którzy się cofają — ku zgubie, lecz z tych, którzy wierzą — ku zachowaniu duszy.

Wiara — podstawa i dowód (11:1–7)

Ἔστιν δὲ πίστις ἐλπιζομένων ὑπόστασις, πραγμάτων ἔλεγχος ⌜οὐ βλεπομένων⌝·

Ἔστιν δὲ πίστις ἐλπιζομένων ὑπόστασις, πραγμάτων ἔλεγχος

⌜οὐ βλεπομένων⌝·

11¹Wiara zaś jest podstawą tego, czego się spodziewamy — dowodem rzeczy, których nie widać.

ἐν ταύτῃ γὰρ ἐμαρτυρήθησαν οἱ πρεσβύτεροι.

²Przez nią bowiem starsi otrzymali świadectwo.

πίστει νοοῦμεν ⌜κατηρτίσθαι τοὺς αἰῶνας ῥήματι θεοῦ, εἰς ⌜τὸ μὴ ἐκ φαινομένων ⌜⸂τὸ βλεπόμενον⌝⸃ γεγονέναι⌝⌝.

πίστει νοοῦμεν

⌜κατηρτίσθαι τοὺς αἰῶνας ῥήματι θεοῦ, εἰς

⌜τὸ

μὴ ἐκ φαινομένων

⌜⸂τὸ βλεπόμενον⌝⸃

γεγονέναι⌝⌝.

³Przez wiarę pojmujemy, że wieki zostały przygotowane słowem Boga — tak, że to, co widzialne, nie powstało z tego, co widoczne.

⌜Πίστει πλείονα θυσίαν Ἅβελ παρὰ Κάϊν προσήνεγκεν τῷ θεῷ⌝, ⌜διʼ ἧς ἐμαρτυρήθη ⌜εἶναι δίκαιος⌝⌝, μαρτυροῦντος ἐπὶ τοῖς δώροις αὐτοῦ ⸂τοῦ θεοῦ⸃, καὶ διʼ αὐτῆς ἀποθανὼν ἔτι ⸀λαλεῖ.

⌜Πίστει πλείονα θυσίαν Ἅβελ παρὰ Κάϊν προσήνεγκεν τῷ θεῷ⌝,

⌜διʼ ἧς ἐμαρτυρήθη

⌜εἶναι δίκαιος⌝⌝,

μαρτυροῦντος ἐπὶ τοῖς δώροις αὐτοῦ ⸂τοῦ θεοῦ⸃,

καὶ διʼ αὐτῆς ἀποθανὼν ἔτι ⸀λαλεῖ.

⁴Przez wiarę Abel złożył Bogu większą ofiarę niż Kain; przez nią otrzymał świadectwo, że jest sprawiedliwy — sam Bóg zaświadczył o jego darach — i przez nią, choć umarł, jeszcze mówi.

Πίστει Ἑνὼχ μετετέθη ⌜τοῦ μὴ ἰδεῖν θάνατον⌝, καὶ οὐχ ηὑρίσκετο ⌜διότι μετέθηκεν αὐτὸν ὁ θεός⌝· πρὸ γὰρ τῆς ⸀μεταθέσεως μεμαρτύρηται ⌜εὐαρεστηκέναι τῷ θεῷ⌝,

Πίστει Ἑνὼχ μετετέθη

⌜τοῦ

μὴ ἰδεῖν θάνατον⌝,

καὶ οὐχ ηὑρίσκετο

⌜διότι μετέθηκεν αὐτὸν ὁ θεός⌝·

πρὸ γὰρ τῆς ⸀μεταθέσεως μεμαρτύρηται

⌜εὐαρεστηκέναι τῷ θεῷ⌝,

⁵Przez wiarę Henoch został przeniesiony, aby nie zobaczyć śmierci — „i nie znajdowano go, bo przeniósł go Bóg”; zanim bowiem został przeniesiony, otrzymał świadectwo, że podobał się Bogu.

χωρὶς δὲ πίστεως ἀδύνατον εὐαρεστῆσαι, ⌜πιστεῦσαι ⌜γὰρ δεῖ ⌜τὸν προσερχόμενον τῷ θεῷ⌝ ⌜ὅτι ἔστιν καὶ ⌜τοῖς ἐκζητοῦσιν αὐτὸν⌝ μισθαποδότης γίνεται⌝⌝⌝.

χωρὶς δὲ πίστεως ἀδύνατον εὐαρεστῆσαι,

⌜πιστεῦσαι

⌜γὰρ δεῖ

⌜τὸν

προσερχόμενον τῷ θεῷ⌝

⌜ὅτι ἔστιν καὶ

⌜τοῖς

ἐκζητοῦσιν αὐτὸν⌝

μισθαποδότης γίνεται⌝⌝⌝.

⁶A bez wiary niemożliwe jest podobać się Bogu; kto bowiem przystępuje do Boga, musi uwierzyć, że On jest — i że staje się tym, który odpłaca szukającym Go.

πίστει ⌜χρηματισθεὶς Νῶε περὶ ⌜τῶν μηδέπω βλεπομένων⌝⌝ εὐλαβηθεὶς κατεσκεύασεν κιβωτὸν εἰς σωτηρίαν τοῦ οἴκου αὐτοῦ, διʼ ἧς κατέκρινεν τὸν κόσμον, καὶ τῆς κατὰ πίστιν δικαιοσύνης ἐγένετο κληρονόμος.

πίστει

⌜χρηματισθεὶς

Νῶε

περὶ

⌜τῶν

μηδέπω βλεπομένων⌝⌝

εὐλαβηθεὶς κατεσκεύασεν κιβωτὸν εἰς σωτηρίαν τοῦ οἴκου αὐτοῦ,

διʼ ἧς κατέκρινεν τὸν κόσμον,

καὶ τῆς κατὰ πίστιν δικαιοσύνης ἐγένετο κληρονόμος.

⁷Przez wiarę Noe, ostrzeżony o tym, czego jeszcze nie było widać, bogobojnie zbudował arkę dla ocalenia swojego domu; przez nią potępił świat — i stał się dziedzicem sprawiedliwości, która jest według wiary.

Abraham i Sara — obcy i przybysze (11:8–19)

⸀Πίστει καλούμενος Ἀβραὰμ ὑπήκουσεν ⌜ἐξελθεῖν εἰς ⸀τόπον ⌜ὃν ⌜ἤμελλεν λαμβάνειν εἰς κληρονομίαν⌝⌝⌝, καὶ ἐξῆλθεν ⌜μὴ ἐπιστάμενος ⌜ποῦ ἔρχεται⌝⌝.

⸀Πίστει καλούμενος Ἀβραὰμ ὑπήκουσεν

⌜ἐξελθεῖν εἰς ⸀τόπον

⌜ὃν

⌜ἤμελλεν

λαμβάνειν εἰς κληρονομίαν⌝⌝⌝,

καὶ ἐξῆλθεν

⌜μὴ ἐπιστάμενος

⌜ποῦ ἔρχεται⌝⌝.

⁸Przez wiarę Abraham, wezwany, usłuchał i wyszedł na miejsce, które miał otrzymać w dziedzictwo — i wyszedł, nie wiedząc, dokąd idzie.

πίστει παρῴκησεν εἰς γῆν τῆς ἐπαγγελίας ὡς ἀλλοτρίαν, ⌜ἐν σκηναῖς κατοικήσας μετὰ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακὼβ τῶν συγκληρονόμων τῆς ἐπαγγελίας τῆς αὐτῆς⌝·

πίστει παρῴκησεν εἰς γῆν τῆς ἐπαγγελίας ὡς ἀλλοτρίαν,

⌜ἐν σκηναῖς κατοικήσας μετὰ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακὼβ τῶν συγκληρονόμων τῆς ἐπαγγελίας τῆς αὐτῆς⌝·

⁹Przez wiarę zamieszkał jako przybysz w ziemi obietnicy — jak w cudzej — mieszkając w namiotach z Izaakiem i Jakubem, współdziedzicami tej samej obietnicy;

ἐξεδέχετο γὰρ τὴν ⌜τοὺς θεμελίους ἔχουσαν⌝ πόλιν, ⌜ἧς τεχνίτης καὶ δημιουργὸς ὁ θεός⌝.

ἐξεδέχετο γὰρ τὴν

⌜τοὺς θεμελίους ἔχουσαν⌝

πόλιν,

⌜ἧς τεχνίτης καὶ δημιουργὸς ὁ θεός⌝.

¹⁰oczekiwał bowiem miasta mającego fundamenty, którego architektem i budowniczym jest Bóg.

πίστει καὶ ⸂αὐτῇ Σάρρᾳ⸃ δύναμιν εἰς καταβολὴν σπέρματος ἔλαβεν καὶ παρὰ καιρὸν ⸀ἡλικίας, ⌜ἐπεὶ πιστὸν ἡγήσατο ⌜τὸν ἐπαγγειλάμενον⌝⌝·

πίστει καὶ ⸂αὐτῇ Σάρρᾳ⸃ δύναμιν εἰς καταβολὴν σπέρματος ἔλαβεν καὶ παρὰ καιρὸν ⸀ἡλικίας,

⌜ἐπεὶ πιστὸν ἡγήσατο

⌜τὸν ἐπαγγειλάμενον⌝⌝·

¹¹Przez wiarę — wraz z samą Sarą — otrzymał moc poczęcia potomstwa, i to mimo podeszłego wieku, ponieważ za wiernego uznał Tego, który obiecał.Przez wiarę Abraham — wraz z samą Sarą — otrzymał moc poczęcia potomstwa, i to mimo podeszłego wieku, ponieważ za wiernego uznał Tego, który obiecał.^°

διὸ καὶ ἀφʼ ἑνὸς ἐγεννήθησαν, καὶ ταῦτα νενεκρωμένου, καθὼς τὰ ἄστρα τοῦ οὐρανοῦ τῷ πλήθει καὶ ὡς ἡ ἄμμος ἡ παρὰ τὸ χεῖλος τῆς θαλάσσης ἡ ἀναρίθμητος.

διὸ καὶ ἀφʼ ἑνὸς ἐγεννήθησαν, καὶ ταῦτα νενεκρωμένου,

καθὼς τὰ ἄστρα τοῦ οὐρανοῦ τῷ πλήθει

καὶ ὡς ἡ ἄμμος ἡ παρὰ τὸ χεῖλος τῆς θαλάσσης ἡ ἀναρίθμητος.

¹²Dlatego też z jednego — i to obumarłego — zrodzili się liczni jak gwiazdy nieba i niezliczeni jak piasek na brzegu morza.

Κατὰ πίστιν ἀπέθανον οὗτοι πάντες, μὴ ⸀λαβόντες τὰς ἐπαγγελίας, ἀλλὰ πόρρωθεν αὐτὰς ἰδόντες καὶ ἀσπασάμενοι, καὶ ὁμολογήσαντες ⌜ὅτι ξένοι καὶ παρεπίδημοί εἰσιν ἐπὶ τῆς γῆς⌝.

Κατὰ πίστιν ἀπέθανον οὗτοι πάντες, μὴ

⸀λαβόντες τὰς ἐπαγγελίας,

ἀλλὰ πόρρωθεν αὐτὰς ἰδόντες καὶ ἀσπασάμενοι,

καὶ ὁμολογήσαντες

⌜ὅτι ξένοι καὶ παρεπίδημοί εἰσιν ἐπὶ τῆς γῆς⌝.

¹³Według wiary umarli ci wszyscy, nie otrzymawszy obietnic — ale zobaczyli je z daleka i pozdrowili, i wyznali, że są obcymi i przybyszami na ziemi.

⌜οἱ γὰρ τοιαῦτα λέγοντες⌝ ἐμφανίζουσιν ⌜ὅτι πατρίδα ἐπιζητοῦσιν⌝.

⌜οἱ γὰρ

τοιαῦτα λέγοντες⌝

ἐμφανίζουσιν

⌜ὅτι πατρίδα ἐπιζητοῦσιν⌝.

¹⁴Ci bowiem, którzy tak mówią, dają poznać, że szukają ojczyzny.

καὶ ⌜εἰ μὲν ἐκείνης ⸀μνημονεύουσιν ⌜ἀφʼ ἧς ⸀ἐξέβησαν⌝⌝, εἶχον ἂν καιρὸν ἀνακάμψαι·

καὶ ⌜εἰ μὲν ἐκείνης ⸀μνημονεύουσιν

⌜ἀφʼ ἧς ⸀ἐξέβησαν⌝⌝,

εἶχον

ἂν

καιρὸν ἀνακάμψαι·

¹⁵I gdyby mieli w pamięci tamtą, z której wyszli, mieliby czas, aby zawrócić;

νῦν δὲ κρείττονος ὀρέγονται, ⌜τοῦτʼ ἔστιν ἐπουρανίου⌝. διὸ οὐκ ἐπαισχύνεται αὐτοὺς ὁ θεὸς ⌜θεὸς ἐπικαλεῖσθαι⌝ αὐτῶν, ἡτοίμασεν γὰρ αὐτοῖς πόλιν.

νῦν δὲ κρείττονος ὀρέγονται,

⌜τοῦτʼ ἔστιν ἐπουρανίου⌝.

διὸ οὐκ ἐπαισχύνεται αὐτοὺς ὁ θεὸς

⌜θεὸς ἐπικαλεῖσθαι⌝ αὐτῶν,

ἡτοίμασεν γὰρ αὐτοῖς πόλιν.

¹⁶teraz zaś sięgają po lepszą — to jest niebiańską. Dlatego Bóg nie wstydzi się ich: nie wstydzi się być nazywany ich Bogiem — przygotował im bowiem miasto.

Πίστει προσενήνοχεν Ἀβραὰμ τὸν Ἰσαὰκ πειραζόμενος, καὶ τὸν μονογενῆ προσέφερεν ⌜ὁ τὰς ἐπαγγελίας ἀναδεξάμενος⌝,

Πίστει προσενήνοχεν Ἀβραὰμ τὸν Ἰσαὰκ πειραζόμενος,

καὶ τὸν μονογενῆ προσέφερεν

⌜ὁ

τὰς ἐπαγγελίας ἀναδεξάμενος⌝,

¹⁷Przez wiarę Abraham, poddawany próbie, przyniósł na ofiarę Izaaka: jednorodzonego przynosił ten, który przyjął obietnice —

⌜⌜πρὸς ὃν ἐλαλήθη⌝ ὅτι Ἐν Ἰσαὰκ κληθήσεταί σοι σπέρμα⌝,

⌜⌜πρὸς ὃν ἐλαλήθη⌝

ὅτι Ἐν Ἰσαὰκ κληθήσεταί σοι σπέρμα⌝,

¹⁸ten, któremu powiedziano: „W Izaaku będzie nazwane twoje potomstwo”;

⌜λογισάμενος ⌜ὅτι ⌜καὶ ἐκ νεκρῶν ἐγείρειν⌝ δυνατὸς ὁ θεός⌝⌝· ὅθεν αὐτὸν καὶ ἐν παραβολῇ ἐκομίσατο.

⌜λογισάμενος

⌜ὅτι ⌜καὶ ἐκ νεκρῶν ἐγείρειν⌝

δυνατὸς ὁ θεός⌝⌝·

ὅθεν

αὐτὸν καὶ ἐν παραβολῇ ἐκομίσατο.

¹⁹uznał bowiem, że Bóg ma moc wskrzeszać i z martwych — stąd też odzyskał go, jako przypowieść.

Od Izaaka do Rachab (11:20–31)

Πίστει ⸀καὶ περὶ μελλόντων εὐλόγησεν Ἰσαὰκ τὸν Ἰακὼβ καὶ τὸν Ἠσαῦ.

²⁰Przez wiarę Izaak i co do rzeczy przyszłych pobłogosławił Jakuba i Ezawa.

πίστει Ἰακὼβ ἀποθνῄσκων ἕκαστον τῶν υἱῶν Ἰωσὴφ εὐλόγησεν, καὶ προσεκύνησεν ἐπὶ τὸ ἄκρον τῆς ῥάβδου αὐτοῦ.

πίστει Ἰακὼβ ἀποθνῄσκων ἕκαστον τῶν υἱῶν Ἰωσὴφ εὐλόγησεν,

καὶ προσεκύνησεν ἐπὶ τὸ ἄκρον τῆς ῥάβδου αὐτοῦ.

²¹Przez wiarę Jakub, umierając, pobłogosławił każdego z synów Józefa — i pokłonił się, wsparty na wierzchu swojej laski.

πίστει Ἰωσὴφ τελευτῶν περὶ τῆς ἐξόδου τῶν υἱῶν Ἰσραὴλ ἐμνημόνευσεν, καὶ περὶ τῶν ὀστέων αὐτοῦ ἐνετείλατο.

πίστει Ἰωσὴφ τελευτῶν περὶ τῆς ἐξόδου τῶν υἱῶν Ἰσραὴλ ἐμνημόνευσεν,

καὶ περὶ τῶν ὀστέων αὐτοῦ ἐνετείλατο.

²²Przez wiarę Józef, dobiegając kresu, wspomniał o wyjściu synów Izraela — i wydał polecenie co do swoich kości.

Πίστει Μωϋσῆς γεννηθεὶς ἐκρύβη τρίμηνον ὑπὸ τῶν πατέρων αὐτοῦ, ⌜διότι εἶδον ⌜ἀστεῖον τὸ παιδίον⌝ καὶ οὐκ ἐφοβήθησαν τὸ διάταγμα τοῦ βασιλέως⌝.

Πίστει Μωϋσῆς γεννηθεὶς ἐκρύβη τρίμηνον ὑπὸ τῶν πατέρων αὐτοῦ,

⌜διότι εἶδον

⌜ἀστεῖον τὸ παιδίον⌝

καὶ οὐκ ἐφοβήθησαν τὸ διάταγμα τοῦ βασιλέως⌝.

²³Przez wiarę Mojżesz po narodzeniu był przez trzy miesiące ukrywany przez swoich rodziców — bo zobaczyli, że dziecko jest piękne — i nie ulękli się rozporządzenia króla.

πίστει Μωϋσῆς ⌜μέγας γενόμενος⌝ ἠρνήσατο ⌜λέγεσθαι υἱὸς θυγατρὸς Φαραώ⌝,

πίστει Μωϋσῆς

⌜μέγας γενόμενος⌝

ἠρνήσατο

⌜λέγεσθαι υἱὸς θυγατρὸς Φαραώ⌝,

²⁴Przez wiarę Mojżesz, gdy dorósł, odmówił nazywania się synem córki faraona,

⌜μᾶλλον ⌜ἑλόμενος συγκακουχεῖσθαι τῷ λαῷ τοῦ θεοῦ ἢ πρόσκαιρον ἔχειν ἁμαρτίας ἀπόλαυσιν⌝⌝,

⌜μᾶλλον

⌜ἑλόμενος

συγκακουχεῖσθαι τῷ λαῷ τοῦ θεοῦ

ἢ πρόσκαιρον ἔχειν ἁμαρτίας ἀπόλαυσιν⌝⌝,

²⁵wybrawszy raczej znoszenie krzywdy razem z ludem Boga niż doczesną rozkosz grzechu:

⌜μείζονα πλοῦτον ἡγησάμενος τῶν Αἰγύπτου θησαυρῶν τὸν ὀνειδισμὸν τοῦ Χριστοῦ⌝, ἀπέβλεπεν ⌜γὰρ εἰς τὴν μισθαποδοσίαν⌝.

⌜μείζονα πλοῦτον ἡγησάμενος τῶν Αἰγύπτου θησαυρῶν τὸν ὀνειδισμὸν τοῦ Χριστοῦ⌝,

ἀπέβλεπεν ⌜γὰρ εἰς τὴν μισθαποδοσίαν⌝.

²⁶za większe bogactwo niż skarby Egiptu uznał zniewagę Chrystusa — wpatrywał się bowiem w odpłatę.

πίστει κατέλιπεν Αἴγυπτον, ⌜μὴ φοβηθεὶς τὸν θυμὸν τοῦ βασιλέως⌝, τὸν ⌜γὰρ ἀόρατον ⌜ὡς ὁρῶν⌝ ἐκαρτέρησεν⌝.

πίστει κατέλιπεν Αἴγυπτον,

⌜μὴ φοβηθεὶς τὸν θυμὸν τοῦ βασιλέως⌝,

τὸν ⌜γὰρ ἀόρατον

⌜ὡς ὁρῶν⌝

ἐκαρτέρησεν⌝.

²⁷Przez wiarę opuścił Egipt, nie uląkłszy się gniewu króla — trwał bowiem niezłomnie, jakby widział Niewidzialnego.

πίστει πεποίηκεν τὸ πάσχα καὶ τὴν πρόσχυσιν τοῦ αἵματος, ⌜ἵνα μὴ ⌜ὁ ὀλοθρεύων τὰ πρωτότοκα⌝ θίγῃ αὐτῶν⌝.

πίστει πεποίηκεν τὸ πάσχα καὶ τὴν πρόσχυσιν τοῦ αἵματος,

⌜ἵνα μὴ

⌜ὁ

ὀλοθρεύων τὰ πρωτότοκα⌝

θίγῃ αὐτῶν⌝.

²⁸Przez wiarę sprawił Paschę i pokropienie krwią — aby ten, który gubił pierworodnych, nie dotknął ich.

Πίστει διέβησαν τὴν Ἐρυθρὰν Θάλασσαν ὡς διὰ ξηρᾶς ⸀γῆς, ⌜⌜ἧς πεῖραν λαβόντες⌝ οἱ Αἰγύπτιοι κατεπόθησαν⌝.

Πίστει διέβησαν τὴν Ἐρυθρὰν Θάλασσαν ὡς διὰ ξηρᾶς ⸀γῆς,

⌜⌜ἧς πεῖραν λαβόντες⌝

οἱ Αἰγύπτιοι κατεπόθησαν⌝.

²⁹Przez wiarę przeszli przez Morze Czerwone jak po suchej ziemi — a gdy Egipcjanie podjęli tę próbę, zostali pochłonięci.

πίστει τὰ τείχη Ἰεριχὼ ⸀ἔπεσαν ⌜κυκλωθέντα ἐπὶ ἑπτὰ ἡμέρας⌝.

πίστει τὰ τείχη Ἰεριχὼ ⸀ἔπεσαν

⌜κυκλωθέντα ἐπὶ ἑπτὰ ἡμέρας⌝.

³⁰Przez wiarę mury Jerycha padły, okrążane przez siedem dni.

πίστει Ῥαὰβ ἡ πόρνη οὐ συναπώλετο ⌜τοῖς ἀπειθήσασιν⌝, ⌜δεξαμένη τοὺς κατασκόπους μετʼ εἰρήνης⌝.

πίστει Ῥαὰβ ἡ πόρνη οὐ συναπώλετο

⌜τοῖς ἀπειθήσασιν⌝,

⌜δεξαμένη τοὺς κατασκόπους μετʼ εἰρήνης⌝.

³¹Przez wiarę Rachab, nierządnica, nie zginęła razem z opornymi — bo przyjęła zwiadowców w pokoju.

Czas by mi nie starczył… (11:32–40)

Καὶ τί ἔτι λέγω; ἐπιλείψει ⸂με γὰρ⸃ διηγούμενον ὁ χρόνος περὶ Γεδεών, Βαράκ, ⸀Σαμψών, Ἰεφθάε, Δαυίδ τε καὶ Σαμουὴλ καὶ τῶν προφητῶν,

Καὶ τί ἔτι λέγω;

ἐπιλείψει

⸂με

γὰρ⸃

διηγούμενον

ὁ χρόνος

περὶ Γεδεών, Βαράκ, ⸀Σαμψών, Ἰεφθάε, Δαυίδ τε καὶ Σαμουὴλ καὶ τῶν προφητῶν,

³²I cóż jeszcze powiem? Zabraknie mi przecież czasu na opowiadanie o Gedeonie, Baraku, Samsonie, Jeftem, o Dawidzie, a także Samuelu i prorokach,

οἳ διὰ πίστεως κατηγωνίσαντο βασιλείας, εἰργάσαντο δικαιοσύνην, ἐπέτυχον ἐπαγγελιῶν, ἔφραξαν στόματα λεόντων,

οἳ διὰ πίστεως κατηγωνίσαντο βασιλείας,

εἰργάσαντο δικαιοσύνην,

ἐπέτυχον ἐπαγγελιῶν,

ἔφραξαν στόματα λεόντων,

³³którzy przez wiarę pokonali królestwa, wykonali sprawiedliwość, dostąpili obietnic, zamknęli paszcze lwom,

ἔσβεσαν δύναμιν πυρός, ἔφυγον στόματα ⸀μαχαίρης, ⸀ἐδυναμώθησαν ἀπὸ ἀσθενείας, ἐγενήθησαν ἰσχυροὶ ἐν πολέμῳ, παρεμβολὰς ἔκλιναν ἀλλοτρίων·

ἔσβεσαν δύναμιν πυρός,

ἔφυγον στόματα ⸀μαχαίρης,

⸀ἐδυναμώθησαν ἀπὸ ἀσθενείας,

ἐγενήθησαν ἰσχυροὶ ἐν πολέμῳ,

παρεμβολὰς ἔκλιναν ἀλλοτρίων·

³⁴zgasili moc ognia, umknęli ostrzom miecza, z niemocy nabrali mocy, stali się mężni na wojnie, zmusili do odwrotu obce wojska.

ἔλαβον γυναῖκες ἐξ ἀναστάσεως τοὺς νεκροὺς αὐτῶν· ἄλλοι δὲ ἐτυμπανίσθησαν, ⌜οὐ προσδεξάμενοι τὴν ἀπολύτρωσιν⌝, ⌜ἵνα κρείττονος ἀναστάσεως τύχωσιν⌝·

ἔλαβον γυναῖκες ἐξ ἀναστάσεως τοὺς νεκροὺς αὐτῶν·

ἄλλοι δὲ ἐτυμπανίσθησαν,

⌜οὐ προσδεξάμενοι τὴν ἀπολύτρωσιν⌝,

⌜ἵνα κρείττονος ἀναστάσεως τύχωσιν⌝·

³⁵Kobiety otrzymały swoich zmarłych przez zmartwychwstanie; inni zaś zostali zamęczeni, nie przyjąwszy uwolnienia — aby dostąpić lepszego zmartwychwstania.

ἕτεροι δὲ ἐμπαιγμῶν καὶ μαστίγων πεῖραν ἔλαβον, ἔτι δὲ δεσμῶν καὶ φυλακῆς·

ἕτεροι δὲ ἐμπαιγμῶν καὶ μαστίγων πεῖραν ἔλαβον,

ἔτι δὲ δεσμῶν καὶ φυλακῆς·

³⁶Inni jeszcze podjęli próbę szyderstw i biczów, a nadto kajdan i więzienia:Inni jeszcze przeszli przez próbę szyderstw i biczów, a nadto kajdan i więzienia:^°

ἐλιθάσθησαν, ⸀ἐπρίσθησαν, ἐν φόνῳ ⸀μαχαίρης ἀπέθανον, περιῆλθον ἐν μηλωταῖς, ἐν αἰγείοις δέρμασιν, ὑστερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι,

ἐλιθάσθησαν, ⸀ἐπρίσθησαν,

ἐν φόνῳ ⸀μαχαίρης ἀπέθανον,

περιῆλθον ἐν μηλωταῖς, ἐν αἰγείοις δέρμασιν, ὑστερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι,

³⁷byli kamienowani, przerzynani piłą, ginęli zabijani mieczem; tułali się w owczych i kozich skórach — pozbawieni wszystkiego, uciskani, krzywdzeni —

⌜ὧν οὐκ ἦν ἄξιος ὁ κόσμος⌝ ⸀ἐπὶ ἐρημίαις ⌜πλανώμενοι καὶ ὄρεσι καὶ σπηλαίοις καὶ ταῖς ὀπαῖς τῆς γῆς⌝·

⌜ὧν οὐκ ἦν ἄξιος ὁ κόσμος⌝

⸀ἐπὶ ἐρημίαις ⌜πλανώμενοι καὶ ὄρεσι καὶ σπηλαίοις καὶ ταῖς ὀπαῖς τῆς γῆς⌝·

³⁸oni, których świat nie był godny — błąkający się po pustkowiach i górach, po jaskiniach i rozpadlinach ziemi.

⸀καὶ πάντες ⌜μαρτυρηθέντες διὰ τῆς πίστεως⌝ οὐκ ἐκομίσαντο τὴν ἐπαγγελίαν,

⸀καὶ πάντες

⌜μαρτυρηθέντες διὰ τῆς πίστεως⌝

οὐκ ἐκομίσαντο τὴν ἐπαγγελίαν,

³⁹A ci wszyscy, choć otrzymali świadectwo przez wiarę, nie otrzymali obietnicy,

⌜τοῦ θεοῦ περὶ ἡμῶν κρεῖττόν τι προβλεψαμένου⌝, ⌜ἵνα μὴ χωρὶς ἡμῶν τελειωθῶσιν⌝.

⌜τοῦ θεοῦ περὶ ἡμῶν κρεῖττόν τι προβλεψαμένου⌝,

⌜ἵνα μὴ χωρὶς ἡμῶν τελειωθῶσιν⌝.

⁴⁰bo Bóg przewidział dla nas coś lepszego — aby nie bez nas zostali uczynieni pełnymi.

Bieg, wpatrzenie i karcenie synów (12:1–13)

Τοιγαροῦν καὶ ἡμεῖς, τοσοῦτον ⌜ἔχοντες ⌜περικείμενον ἡμῖν⌝ νέφος μαρτύρων⌝, ὄγκον ⌜ἀποθέμενοι πάντα καὶ τὴν εὐπερίστατον ἁμαρτίαν⌝, διʼ ὑπομονῆς τρέχωμεν τὸν ⌜προκείμενον ἡμῖν⌝ ἀγῶνα,

Τοιγαροῦν καὶ ἡμεῖς,

τοσοῦτον ⌜ἔχοντες

⌜περικείμενον ἡμῖν⌝

νέφος μαρτύρων⌝,

ὄγκον ⌜ἀποθέμενοι πάντα καὶ τὴν εὐπερίστατον ἁμαρτίαν⌝,

διʼ ὑπομονῆς τρέχωμεν τὸν

⌜προκείμενον ἡμῖν⌝

ἀγῶνα,

⌜ἀφορῶντες εἰς τὸν τῆς πίστεως ἀρχηγὸν καὶ τελειωτὴν Ἰησοῦν, ⌜ὃς ἀντὶ τῆς ⌜προκειμένης αὐτῷ⌝ χαρᾶς ὑπέμεινεν σταυρὸν ⌜αἰσχύνης καταφρονήσας⌝, ἐν δεξιᾷ τε τοῦ θρόνου τοῦ θεοῦ κεκάθικεν⌝⌝.

⌜ἀφορῶντες εἰς τὸν τῆς πίστεως ἀρχηγὸν καὶ τελειωτὴν Ἰησοῦν,

⌜ὃς ἀντὶ τῆς

⌜προκειμένης αὐτῷ⌝

χαρᾶς ὑπέμεινεν σταυρὸν

⌜αἰσχύνης καταφρονήσας⌝,

ἐν δεξιᾷ τε τοῦ θρόνου τοῦ θεοῦ κεκάθικεν⌝⌝.

²wpatrzeni w przewodnika i dopełniciela wiary — Jezusa, który zamiast leżącej przed Nim radości zniósł krzyż, wzgardziwszy hańbą — i zasiadł po prawicy tronu Boga.

Ἀναλογίσασθε γὰρ ⌜τὸν τοιαύτην ὑπομεμενηκότα ὑπὸ τῶν ἁμαρτωλῶν εἰς ⸀ἑαυτοὺς ἀντιλογίαν⌝, ⌜ἵνα μὴ κάμητε ταῖς ψυχαῖς ὑμῶν ἐκλυόμενοι⌝.

Ἀναλογίσασθε γὰρ

⌜τὸν

τοιαύτην ὑπομεμενηκότα ὑπὸ τῶν ἁμαρτωλῶν εἰς ⸀ἑαυτοὺς ἀντιλογίαν⌝,

⌜ἵνα μὴ κάμητε ταῖς ψυχαῖς ὑμῶν ἐκλυόμενοι⌝.

³Rozważcie bowiem Tego, który zniósł taki sprzeciw grzeszników przeciw samym sobie — abyście nie zmęczyli się, słabnąc w waszych duszach.

οὔπω μέχρις αἵματος ἀντικατέστητε ⌜πρὸς τὴν ἁμαρτίαν ἀνταγωνιζόμενοι⌝,

οὔπω μέχρις αἵματος ἀντικατέστητε

⌜πρὸς τὴν ἁμαρτίαν ἀνταγωνιζόμενοι⌝,

⁴Jeszcze nie aż do krwi stawiliście opór, walcząc przeciw grzechowi,

καὶ ἐκλέλησθε τῆς παρακλήσεως, ⌜⌜ἥτις ὑμῖν ⌜ὡς υἱοῖς⌝ διαλέγεται⌝, Υἱέ μου, μὴ ὀλιγώρει παιδείας κυρίου, μηδὲ ἐκλύου ⌜ὑπʼ αὐτοῦ ἐλεγχόμενος⌝⌝·

καὶ ἐκλέλησθε τῆς παρακλήσεως,

⌜⌜ἥτις ὑμῖν

⌜ὡς υἱοῖς⌝

διαλέγεται⌝,

Υἱέ μου,

μὴ ὀλιγώρει παιδείας κυρίου,

μηδὲ ἐκλύου

⌜ὑπʼ αὐτοῦ ἐλεγχόμενος⌝⌝·

⁵a zapomnieliście o zachęcie, która przemawia do was jak do synów: „Synu mój, nie lekceważ karcenia Pana ani nie słabnij, gdy On cię upomina;

⌜ὃν γὰρ ἀγαπᾷ⌝ κύριος παιδεύει, μαστιγοῖ δὲ πάντα υἱὸν ⌜ὃν παραδέχεται⌝.

⌜ὃν γὰρ ἀγαπᾷ⌝

κύριος παιδεύει,

μαστιγοῖ δὲ πάντα υἱὸν

⌜ὃν παραδέχεται⌝.

⁶bo kogo Pan miłuje, tego karci — a biczuje każdego syna, którego przyjmuje”.

εἰς παιδείαν ὑπομένετε· ⌜ὡς υἱοῖς⌝ ὑμῖν προσφέρεται ὁ θεός· τίς ⸀γὰρ υἱὸς ⌜ὃν οὐ παιδεύει πατήρ⌝;

εἰς παιδείαν ὑπομένετε·

⌜ὡς υἱοῖς⌝

ὑμῖν προσφέρεται ὁ θεός·

τίς ⸀γὰρ υἱὸς

⌜ὃν οὐ παιδεύει πατήρ⌝;

⁷Wytrwajcie dla karcenia: Bóg obchodzi się z wami jak z synami. Bo gdzież syn, którego ojciec nie karci?

⌜εἰ δὲ χωρίς ἐστε παιδείας ⌜ἧς μέτοχοι γεγόνασι πάντες⌝⌝, ἄρα νόθοι ⸂καὶ οὐχ υἱοί ἐστε⸃.

⌜εἰ δὲ χωρίς ἐστε παιδείας

⌜ἧς μέτοχοι γεγόνασι πάντες⌝⌝,

ἄρα νόθοι ⸂καὶ οὐχ υἱοί ἐστε⸃.

⁸A jeśli jesteście bez karcenia, którego towarzyszami stali się wszyscy — to jesteście dziećmi nieprawymi, a nie synami.

εἶτα τοὺς μὲν τῆς σαρκὸς ἡμῶν πατέρας εἴχομεν παιδευτὰς καὶ ἐνετρεπόμεθα· οὐ ⸀πολὺ μᾶλλον ὑποταγησόμεθα τῷ πατρὶ τῶν πνευμάτων καὶ ζήσομεν;

εἶτα τοὺς μὲν τῆς σαρκὸς ἡμῶν πατέρας εἴχομεν παιδευτὰς

καὶ ἐνετρεπόμεθα·

οὐ ⸀πολὺ μᾶλλον ὑποταγησόμεθα τῷ πατρὶ τῶν πνευμάτων

καὶ ζήσομεν;

⁹Nadto: mieliśmy ojców naszego ciała jako karcących — i szanowaliśmy ich; czyż nie o wiele bardziej poddamy się Ojcu duchów — i będziemy żyć?

οἱ μὲν γὰρ πρὸς ὀλίγας ἡμέρας κατὰ ⌜τὸ δοκοῦν αὐτοῖς⌝ ἐπαίδευον, ὁ δὲ ἐπὶ ⌜τὸ συμφέρον⌝ εἰς ⌜τὸ μεταλαβεῖν τῆς ἁγιότητος αὐτοῦ⌝.

οἱ μὲν γὰρ πρὸς ὀλίγας ἡμέρας κατὰ

⌜τὸ

δοκοῦν αὐτοῖς⌝

ἐπαίδευον,

ὁ δὲ ἐπὶ

⌜τὸ συμφέρον⌝

εἰς

⌜τὸ

μεταλαβεῖν τῆς ἁγιότητος αὐτοῦ⌝.

¹⁰Tamci bowiem karcili nas przez niewiele dni, według swojego uznania — Ten zaś ku pożytkowi: abyśmy otrzymali udział w Jego świętości.

πᾶσα ⸀δὲ παιδεία πρὸς ⌜μὲν ⌜τὸ παρὸν⌝ οὐ δοκεῖ χαρᾶς εἶναι ἀλλὰ λύπης, ὕστερον δὲ καρπὸν εἰρηνικὸν ⌜τοῖς διʼ αὐτῆς γεγυμνασμένοις⌝ ἀποδίδωσιν⌝ δικαιοσύνης.

πᾶσα ⸀δὲ παιδεία

πρὸς ⌜μὲν

⌜τὸ παρὸν⌝

οὐ δοκεῖ

χαρᾶς εἶναι

ἀλλὰ λύπης,

ὕστερον δὲ καρπὸν εἰρηνικὸν

⌜τοῖς

διʼ αὐτῆς γεγυμνασμένοις⌝

ἀποδίδωσιν⌝

δικαιοσύνης.

¹¹Żadne karcenie w swojej chwili nie wydaje się radością, lecz smutkiem — później jednak oddaje tym, którzy są przez nie wyćwiczeni, pokojowy owoc sprawiedliwości.

Διὸ τὰς παρειμένας χεῖρας καὶ τὰ παραλελυμένα γόνατα ἀνορθώσατε,

¹²Dlatego opadłe ręce i omdlałe kolana wyprostujcie

καὶ τροχιὰς ὀρθὰς ⸀ποιεῖτε τοῖς ποσὶν ὑμῶν, ἵνα μὴ τὸ χωλὸν ἐκτραπῇ, ἰαθῇ δὲ μᾶλλον.

καὶ τροχιὰς ὀρθὰς ⸀ποιεῖτε τοῖς ποσὶν ὑμῶν,

ἵνα μὴ τὸ χωλὸν ἐκτραπῇ,

ἰαθῇ δὲ μᾶλλον.

¹³i czyńcie proste tory waszymi stopami — aby to, co chrome, nie zwichnęło się, ale raczej zostało uzdrowione.

Nie Synaj, lecz Syjon (12:14–29)

Εἰρήνην διώκετε μετὰ πάντων, καὶ τὸν ἁγιασμόν, ⌜οὗ χωρὶς οὐδεὶς ὄψεται τὸν κύριον⌝,

Εἰρήνην διώκετε μετὰ πάντων, καὶ τὸν ἁγιασμόν,

⌜οὗ χωρὶς οὐδεὶς ὄψεται τὸν κύριον⌝,

¹⁴Ścigajcie pokój ze wszystkimi — i uświęcenie, bez którego nikt nie zobaczy Pana;

ἐπισκοποῦντες μή τις ὑστερῶν ἀπὸ τῆς χάριτος τοῦ θεοῦ, μή τις ῥίζα πικρίας ⌜ἄνω φύουσα⌝ ἐνοχλῇ καὶ ⸂διʼ αὐτῆς⸃ μιανθῶσιν ⸀πολλοί,

ἐπισκοποῦντες

μή τις ὑστερῶν ἀπὸ τῆς χάριτος τοῦ θεοῦ,

μή τις ῥίζα πικρίας

⌜ἄνω φύουσα⌝

ἐνοχλῇ

καὶ ⸂διʼ αὐτῆς⸃ μιανθῶσιν ⸀πολλοί,

¹⁵czuwajcie, aby nikt nie pozostał w tyle za łaską Boga, aby jakiś korzeń gorzkości, wyrastając w górę, nie czynił zamętu — i przez niego nie skalało się wielu;

μή τις πόρνος ἢ βέβηλος ὡς Ἠσαῦ, ⌜ὃς ἀντὶ βρώσεως μιᾶς ἀπέδετο τὰ πρωτοτόκια ⸀ἑαυτοῦ⌝.

μή τις πόρνος ἢ βέβηλος ὡς Ἠσαῦ,

⌜ὃς ἀντὶ βρώσεως μιᾶς ἀπέδετο τὰ πρωτοτόκια ⸀ἑαυτοῦ⌝.

¹⁶aby nie było wśród was rozpustnika albo bezbożnego jak Ezaw, który za jeden posiłek oddał swoje pierworództwo.

ἴστε γὰρ ⌜ὅτι καὶ ⌜μετέπειτα θέλων ⌜κληρονομῆσαι τὴν εὐλογίαν⌝⌝ ἀπεδοκιμάσθη, ⌜μετανοίας γὰρ τόπον οὐχ εὗρεν, ⌜καίπερ μετὰ δακρύων ἐκζητήσας αὐτήν⌝⌝⌝.

ἴστε γὰρ

⌜ὅτι καὶ

⌜μετέπειτα θέλων

⌜κληρονομῆσαι τὴν εὐλογίαν⌝⌝

ἀπεδοκιμάσθη,

⌜μετανοίας γὰρ τόπον οὐχ εὗρεν,

⌜καίπερ μετὰ δακρύων ἐκζητήσας αὐτήν⌝⌝⌝.

¹⁷Wiecie przecież, że i potem, gdy chciał odziedziczyć błogosławieństwo, został odrzucony: nie znalazł bowiem miejsca na zmianę zdania — choć ze łzami go szukał.

Οὐ γὰρ προσεληλύθατε ⸀ψηλαφωμένῳ καὶ κεκαυμένῳ πυρὶ καὶ γνόφῳ καὶ ⸀ζόφῳ καὶ θυέλλῃ

¹⁸Nie przystąpiliście bowiem do namacalnej góry, płonącej ogniem — do mroku i ciemności, i nawałnicy,

καὶ σάλπιγγος ἤχῳ καὶ φωνῇ ῥημάτων, ⌜ἧς ⌜οἱ ἀκούσαντες⌝ παρῃτήσαντο ⌜⸀μὴ προστεθῆναι αὐτοῖς λόγον⌝⌝·

καὶ σάλπιγγος ἤχῳ καὶ φωνῇ ῥημάτων,

⌜ἧς

⌜οἱ ἀκούσαντες⌝

παρῃτήσαντο

⌜⸀μὴ προστεθῆναι αὐτοῖς λόγον⌝⌝·

¹⁹do dźwięku trąby i głosu słów — którego słuchacze wzbraniali się, aby nie kierowano do nich dalszego słowa;

οὐκ ἔφερον γὰρ ⌜τὸ διαστελλόμενον· Κἂν θηρίον θίγῃ τοῦ ὄρους, λιθοβοληθήσεται⌝·

οὐκ ἔφερον γὰρ

⌜τὸ

διαστελλόμενον·

Κἂν

θηρίον θίγῃ τοῦ ὄρους,

λιθοβοληθήσεται⌝·

²⁰nie mogli bowiem unieść tego rozkazu: „Nawet jeśli zwierzę dotknie góry, zostanie ukamienowane”;

καί, οὕτω φοβερὸν ἦν ⌜τὸ φανταζόμενον⌝, Μωϋσῆς εἶπεν· Ἔκφοβός ⌜εἰμι καὶ ἔντρομος⌝.

καί, οὕτω φοβερὸν ἦν

⌜τὸ φανταζόμενον⌝,

Μωϋσῆς εἶπεν·

Ἔκφοβός ⌜εἰμι καὶ ἔντρομος⌝.

²¹a tak straszliwe było to zjawisko, że Mojżesz powiedział: „Przerażony jestem i drżący”.

ἀλλὰ προσεληλύθατε Σιὼν ὄρει καὶ πόλει θεοῦ ζῶντος, Ἰερουσαλὴμ ἐπουρανίῳ, καὶ μυριάσιν ἀγγέλων, πανηγύρει

²²Ale przystąpiliście do góry Syjon i do miasta Boga żywego — Jeruzalem niebiańskiego — i do miriad aniołów, do uroczystego zgromadzenia,

καὶ ἐκκλησίᾳ πρωτοτόκων ⌜⸂ἀπογεγραμμένων ἐν οὐρανοῖς⌝⸃, καὶ κριτῇ θεῷ πάντων, καὶ πνεύμασι δικαίων τετελειωμένων,

καὶ ἐκκλησίᾳ πρωτοτόκων

⌜⸂ἀπογεγραμμένων ἐν οὐρανοῖς⌝⸃,

καὶ κριτῇ θεῷ πάντων, καὶ πνεύμασι δικαίων τετελειωμένων,

²³i do kościoła pierworodnych, zapisanych w niebiosach, i do Boga — sędziego wszystkich, i do duchów sprawiedliwych uczynionych pełnymi,

καὶ διαθήκης νέας μεσίτῃ Ἰησοῦ, καὶ αἵματι ῥαντισμοῦ ⌜κρεῖττον λαλοῦντι παρὰ τὸν Ἅβελ⌝.

καὶ διαθήκης νέας μεσίτῃ Ἰησοῦ, καὶ αἵματι ῥαντισμοῦ

⌜κρεῖττον λαλοῦντι παρὰ τὸν Ἅβελ⌝.

²⁴i do pośrednika nowego przymierza — Jezusa, i do krwi pokropienia, która mówi lepiej niż Abel.

Βλέπετε μὴ παραιτήσησθε ⌜τὸν λαλοῦντα⌝· ⌜εἰ γὰρ ἐκεῖνοι οὐκ ⸀ἐξέφυγον ⸂ἐπὶ γῆς ⌜παραιτησάμενοι ⌜τὸν⸃ χρηματίζοντα⌝⌝⌝, ⸀πολὺ μᾶλλον ἡμεῖς ⌜οἱ τὸν ἀπʼ οὐρανῶν ἀποστρεφόμενοι⌝·

Βλέπετε

μὴ παραιτήσησθε

⌜τὸν λαλοῦντα⌝·

⌜εἰ γὰρ ἐκεῖνοι οὐκ ⸀ἐξέφυγον

⸂ἐπὶ γῆς

⌜παραιτησάμενοι

⌜τὸν⸃

χρηματίζοντα⌝⌝⌝,

⸀πολὺ μᾶλλον ἡμεῖς

⌜οἱ

τὸν ἀπʼ οὐρανῶν ἀποστρεφόμενοι⌝·

²⁵Uważajcie, abyście nie wzbraniali się przed Tym, który mówi. Jeśli bowiem tamci nie uszli, gdy wzbraniali się przed pouczającym na ziemi — o ileż bardziej my, jeśli odwracamy się od Tego z niebios!

οὗ ἡ φωνὴ τὴν γῆν ἐσάλευσεν τότε, νῦν δὲ ἐπήγγελται ⌜λέγων· ⌜Ἔτι ἅπαξ ἐγὼ ⸀σείσω οὐ μόνον τὴν γῆν ἀλλὰ καὶ τὸν οὐρανόν⌝⌝.

οὗ ἡ φωνὴ τὴν γῆν ἐσάλευσεν τότε,

νῦν δὲ ἐπήγγελται

⌜λέγων·

⌜Ἔτι ἅπαξ ἐγὼ ⸀σείσω οὐ μόνον τὴν γῆν ἀλλὰ καὶ τὸν οὐρανόν⌝⌝.

²⁶Jego głos wstrząsnął wtedy ziemią — teraz zaś obiecał, mówiąc: „Jeszcze raz ja wstrząsnę nie tylko ziemią, ale i niebem”.

τὸ δὲ Ἔτι ἅπαξ δηλοῖ ⌜⸂τῶν σαλευομένων⌝⸃ μετάθεσιν ὡς πεποιημένων, ⌜ἵνα μείνῃ ⌜τὰ μὴ σαλευόμενα⌝⌝.

τὸ δὲ Ἔτι ἅπαξ δηλοῖ

⌜⸂τῶν σαλευομένων⌝⸃

μετάθεσιν ὡς πεποιημένων,

⌜ἵνα μείνῃ

⌜τὰ

μὴ σαλευόμενα⌝⌝.

²⁷A owo „jeszcze raz” wskazuje na przeniesienie rzeczy wstrząsanych — jako uczynionych — aby trwały te, które są niewstrząsalne.

διὸ ⌜βασιλείαν ἀσάλευτον παραλαμβάνοντες⌝ ἔχωμεν χάριν, ⌜διʼ ἧς ⸀λατρεύωμεν εὐαρέστως τῷ θεῷ μετὰ ⸂εὐλαβείας καὶ δέους⌝⸃,

διὸ ⌜βασιλείαν ἀσάλευτον παραλαμβάνοντες⌝

ἔχωμεν χάριν,

⌜διʼ ἧς ⸀λατρεύωμεν εὐαρέστως τῷ θεῷ μετὰ ⸂εὐλαβείας καὶ δέους⌝⸃,

²⁸Dlatego — otrzymując królestwo niewstrząsalne — miejmy wdzięczność, a przez nią służmy Bogu tak, jak Mu się podoba: z bogobojnością i lękiem,

καὶ γὰρ ὁ θεὸς ἡμῶν πῦρ καταναλίσκον.

²⁹bo nasz Bóg jest ogniem trawiącym.

Miłość braterska i ołtarz poza obozem (13:1–16)

Ἡ φιλαδελφία μενέτω.

13¹Miłość braterska niech trwa.

τῆς φιλοξενίας μὴ ἐπιλανθάνεσθε, διὰ ταύτης ⌜γὰρ ἔλαθόν τινες ⌜ξενίσαντες ἀγγέλους⌝⌝.

τῆς φιλοξενίας μὴ ἐπιλανθάνεσθε,

διὰ ταύτης ⌜γὰρ ἔλαθόν τινες

⌜ξενίσαντες ἀγγέλους⌝⌝.

²Nie zapominajcie o miłości do obcych — przez nią bowiem niektórzy, nie wiedząc o tym, ugościli aniołów.

μιμνῄσκεσθε τῶν δεσμίων ⌜ὡς συνδεδεμένοι⌝, ⌜τῶν κακουχουμένων⌝ ⌜ὡς καὶ αὐτοὶ ὄντες ἐν σώματι⌝.

μιμνῄσκεσθε τῶν δεσμίων

⌜ὡς συνδεδεμένοι⌝,

⌜τῶν κακουχουμένων⌝

⌜ὡς καὶ αὐτοὶ ὄντες ἐν σώματι⌝.

³Pamiętajcie o więźniach — jakbyście byli współuwięzieni; o krzywdzonych — bo i sami jesteście w ciele.

τίμιος ὁ γάμος ἐν πᾶσιν καὶ ἡ κοίτη ἀμίαντος, πόρνους ⸀γὰρ καὶ μοιχοὺς κρινεῖ ὁ θεός.

τίμιος ὁ γάμος ἐν πᾶσιν

καὶ ἡ κοίτη ἀμίαντος,

πόρνους ⸀γὰρ καὶ μοιχοὺς κρινεῖ ὁ θεός.

⁴Małżeństwo niech będzie we czci u wszystkich, a łoże nieskalane — rozpustników bowiem i cudzołożników będzie sądził Bóg.

ἀφιλάργυρος ὁ τρόπος· ἀρκούμενοι ⌜τοῖς παροῦσιν⌝· αὐτὸς γὰρ εἴρηκεν· ⌜Οὐ μή σε ἀνῶ οὐδʼ οὐ μή σε ⸀ἐγκαταλίπω⌝·

ἀφιλάργυρος ὁ τρόπος·

ἀρκούμενοι

⌜τοῖς παροῦσιν⌝·

αὐτὸς γὰρ εἴρηκεν·

⌜Οὐ μή σε ἀνῶ

οὐδʼ οὐ μή σε ⸀ἐγκαταλίπω⌝·

⁵Niech wasze postępowanie będzie wolne od miłości pieniędzy; poprzestawajcie na tym, co jest. On sam bowiem powiedział: „Nie porzucę cię ani cię nie opuszczę”,

⌜ὥστε θαρροῦντας ἡμᾶς λέγειν· Κύριος ἐμοὶ βοηθός, ⸀οὐ φοβηθήσομαι· τί ποιήσει μοι ἄνθρωπος⌝;

⌜ὥστε θαρροῦντας ἡμᾶς λέγειν·

Κύριος ἐμοὶ βοηθός,

⸀οὐ φοβηθήσομαι·

τί ποιήσει μοι ἄνθρωπος⌝;

⁶tak że możemy śmiało mówić: „Pan moim pomocnikiem — nie będę się bał; co mi uczyni człowiek?”.

Μνημονεύετε τῶν ἡγουμένων ὑμῶν, ⌜οἵτινες ἐλάλησαν ὑμῖν τὸν λόγον τοῦ θεοῦ⌝, ⌜⌜ὧν ἀναθεωροῦντες⌝ τὴν ἔκβασιν τῆς ἀναστροφῆς μιμεῖσθε τὴν πίστιν⌝.

Μνημονεύετε τῶν ἡγουμένων ὑμῶν,

⌜οἵτινες ἐλάλησαν ὑμῖν τὸν λόγον τοῦ θεοῦ⌝,

⌜⌜ὧν ἀναθεωροῦντες⌝ τὴν ἔκβασιν τῆς ἀναστροφῆς

μιμεῖσθε τὴν πίστιν⌝.

⁷Pamiętajcie o waszych przewodzących — tych, którzy mówili wam słowo Boga; przypatrując się temu, jak zakończyła się ich droga, naśladujcie ich wiarę.

Ἰησοῦς Χριστὸς ἐχθὲς καὶ σήμερον ὁ αὐτός, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας.

Ἰησοῦς Χριστὸς ἐχθὲς καὶ σήμερον ὁ αὐτός,

καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας.

⁸Jezus Chrystus wczoraj i dziś ten sam — i na wieki.

διδαχαῖς ποικίλαις καὶ ξέναις μὴ παραφέρεσθε· καλὸν γὰρ ⌜χάριτι βεβαιοῦσθαι τὴν καρδίαν, οὐ βρώμασιν, ⌜ἐν οἷς οὐκ ὠφελήθησαν ⌜οἱ ⸀περιπατοῦντες⌝⌝⌝.

διδαχαῖς ποικίλαις καὶ ξέναις μὴ παραφέρεσθε·

καλὸν γὰρ

⌜χάριτι βεβαιοῦσθαι τὴν καρδίαν, οὐ βρώμασιν,

⌜ἐν οἷς οὐκ ὠφελήθησαν

⌜οἱ ⸀περιπατοῦντες⌝⌝⌝.

⁹Nie dajcie się unosić różnorodnym i obcym naukom: dobrze bowiem, aby serce było umacniane łaską — nie pokarmami, które nie pomogły tym, co według nich postępują.

ἔχομεν θυσιαστήριον ⌜⌜ἐξ οὗ φαγεῖν⌝ οὐκ ἔχουσιν ἐξουσίαν ⌜οἱ τῇ σκηνῇ λατρεύοντες⌝⌝.

ἔχομεν θυσιαστήριον

⌜⌜ἐξ οὗ φαγεῖν⌝

οὐκ ἔχουσιν ἐξουσίαν

⌜οἱ

τῇ σκηνῇ λατρεύοντες⌝⌝.

¹⁰Mamy ołtarz, z którego nie mają prawa jeść ci, którzy służą przybytkowi.

ὧν γὰρ εἰσφέρεται ζῴων τὸ αἷμα περὶ ἁμαρτίας εἰς τὰ ἅγια διὰ τοῦ ἀρχιερέως, τούτων τὰ σώματα κατακαίεται ἔξω τῆς παρεμβολῆς·

ὧν γὰρ εἰσφέρεται ζῴων τὸ αἷμα περὶ ἁμαρτίας εἰς τὰ ἅγια διὰ τοῦ ἀρχιερέως,

τούτων τὰ σώματα κατακαίεται ἔξω τῆς παρεμβολῆς·

¹¹Bo ciała tych zwierząt, których krew arcykapłan wnosi za grzech do świątyni, palone są poza obozem.

διὸ καὶ Ἰησοῦς, ⌜ἵνα ἁγιάσῃ διὰ τοῦ ἰδίου αἵματος τὸν λαόν⌝, ἔξω τῆς πύλης ἔπαθεν.

διὸ καὶ Ἰησοῦς,

⌜ἵνα ἁγιάσῃ διὰ τοῦ ἰδίου αἵματος τὸν λαόν⌝,

ἔξω τῆς πύλης ἔπαθεν.

¹²Dlatego i Jezus — aby uświęcić lud przez własną krew — cierpiał poza bramą.

τοίνυν ἐξερχώμεθα πρὸς αὐτὸν ἔξω τῆς παρεμβολῆς, ⌜τὸν ὀνειδισμὸν αὐτοῦ φέροντες⌝.

τοίνυν ἐξερχώμεθα πρὸς αὐτὸν ἔξω τῆς παρεμβολῆς,

⌜τὸν ὀνειδισμὸν αὐτοῦ φέροντες⌝.

¹³Wyjdźmy więc do Niego poza obóz, niosąc Jego zniewagę;

οὐ γὰρ ἔχομεν ὧδε μένουσαν πόλιν, ἀλλὰ ⌜τὴν μέλλουσαν⌝ ἐπιζητοῦμεν·

οὐ γὰρ

ἔχομεν ὧδε μένουσαν πόλιν,

ἀλλὰ ⌜τὴν μέλλουσαν⌝

ἐπιζητοῦμεν·

¹⁴nie mamy tu bowiem trwającego miasta, ale szukamy tego przyszłego.

διʼ αὐτοῦ ⸀οὖν ἀναφέρωμεν θυσίαν αἰνέσεως διὰ παντὸς τῷ θεῷ, ⌜τοῦτʼ ἔστιν καρπὸν χειλέων ⌜ὁμολογούντων τῷ ὀνόματι αὐτοῦ⌝⌝.

διʼ αὐτοῦ ⸀οὖν ἀναφέρωμεν θυσίαν αἰνέσεως διὰ παντὸς τῷ θεῷ,

⌜τοῦτʼ ἔστιν καρπὸν χειλέων

⌜ὁμολογούντων τῷ ὀνόματι αὐτοῦ⌝⌝.

¹⁵Przez Niego więc składajmy Bogu nieustannie ofiarę chwały — to jest owoc warg wyznających Jego imię.

τῆς δὲ εὐποιΐας καὶ κοινωνίας μὴ ἐπιλανθάνεσθε, τοιαύταις ⌜γὰρ θυσίαις εὐαρεστεῖται ὁ θεός⌝.

τῆς δὲ εὐποιΐας καὶ κοινωνίας μὴ ἐπιλανθάνεσθε,

τοιαύταις ⌜γὰρ θυσίαις εὐαρεστεῖται ὁ θεός⌝.

¹⁶A nie zapominajcie o czynieniu dobra i o wspólnocie darów — bo w takich ofiarach Bóg ma upodobanie.

Pasterz wielki owiec — i łaska (13:17–25)

Πείθεσθε τοῖς ἡγουμένοις ὑμῶν καὶ ὑπείκετε, αὐτοὶ γὰρ ἀγρυπνοῦσιν ὑπὲρ τῶν ψυχῶν ὑμῶν ⌜ὡς λόγον ἀποδώσοντες⌝, ⌜ἵνα μετὰ χαρᾶς τοῦτο ποιῶσιν καὶ μὴ στενάζοντες, ⌜ἀλυσιτελὲς γὰρ ὑμῖν τοῦτο⌝⌝.

Πείθεσθε τοῖς ἡγουμένοις ὑμῶν

καὶ ὑπείκετε,

αὐτοὶ γὰρ ἀγρυπνοῦσιν ὑπὲρ τῶν ψυχῶν ὑμῶν

⌜ὡς λόγον ἀποδώσοντες⌝,

⌜ἵνα μετὰ χαρᾶς τοῦτο ποιῶσιν

καὶ μὴ στενάζοντες,

⌜ἀλυσιτελὲς γὰρ ὑμῖν τοῦτο⌝⌝.

Προσεύχεσθε περὶ ἡμῶν, ⸀πειθόμεθα ⌜γὰρ ⌜ὅτι καλὴν συνείδησιν ἔχομεν, ⌜⌜ἐν πᾶσιν καλῶς θέλοντες⌝⌝⌝ ἀναστρέφεσθαι⌝.

Προσεύχεσθε περὶ ἡμῶν,

⸀πειθόμεθα ⌜γὰρ

⌜ὅτι καλὴν συνείδησιν ἔχομεν,

⌜⌜ἐν πᾶσιν καλῶς

θέλοντες⌝⌝⌝

ἀναστρέφεσθαι⌝.

¹⁸Módlcie się za nas; jesteśmy bowiem przekonani, że mamy dobre sumienie — pragnąc we wszystkim dobrze postępować.

περισσοτέρως δὲ παρακαλῶ ⌜τοῦτο ποιῆσαι⌝ ⌜ἵνα τάχιον ἀποκατασταθῶ ὑμῖν⌝.

περισσοτέρως δὲ παρακαλῶ

⌜τοῦτο ποιῆσαι⌝

⌜ἵνα τάχιον ἀποκατασταθῶ ὑμῖν⌝.

¹⁹A tym usilniej proszę, byście to czynili — abym tym szybciej został wam przywrócony.

Ὁ δὲ θεὸς τῆς εἰρήνης, ⌜ὁ ἀναγαγὼν ἐκ νεκρῶν τὸν ποιμένα τῶν προβάτων τὸν μέγαν ἐν αἵματι διαθήκης αἰωνίου⌝, τὸν κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν,

Ὁ δὲ θεὸς τῆς εἰρήνης,

⌜ὁ

ἀναγαγὼν ἐκ νεκρῶν τὸν ποιμένα τῶν προβάτων τὸν μέγαν ἐν αἵματι διαθήκης αἰωνίου⌝, τὸν κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν,

²⁰A Bóg pokoju, który wyprowadził z martwych wielkiego Pasterza owiec — we krwi wiecznego przymierza — naszego Pana Jezusa,

καταρτίσαι ὑμᾶς ἐν ⸀παντὶ ἀγαθῷ εἰς ⌜τὸ ποιῆσαι τὸ θέλημα αὐτοῦ⌝, ⌜ποιῶν ἐν ⸀ἡμῖν τὸ εὐάρεστον ἐνώπιον αὐτοῦ διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ⌝, ⌜ᾧ ἡ δόξα εἰς τοὺς ⸀αἰῶνας⌝· ἀμήν.

καταρτίσαι ὑμᾶς ἐν ⸀παντὶ ἀγαθῷ εἰς

⌜τὸ

ποιῆσαι τὸ θέλημα αὐτοῦ⌝,

⌜ποιῶν ἐν ⸀ἡμῖν τὸ εὐάρεστον ἐνώπιον αὐτοῦ διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ⌝,

⌜ᾧ ἡ δόξα εἰς τοὺς ⸀αἰῶνας⌝·

ἀμήν.

²¹niech was wyposaży we wszystko, co dobre, ku pełnieniu Jego woli — czyniąc w nas to, co miłe przed Jego obliczem, przez Jezusa Chrystusa. Jemu chwała na wieki. Amen.

Παρακαλῶ δὲ ὑμᾶς, ἀδελφοί, ἀνέχεσθε τοῦ λόγου τῆς παρακλήσεως, καὶ ⌜γὰρ διὰ βραχέων ἐπέστειλα ὑμῖν⌝.

Παρακαλῶ δὲ ὑμᾶς, ἀδελφοί,

ἀνέχεσθε τοῦ λόγου τῆς παρακλήσεως,

καὶ ⌜γὰρ διὰ βραχέων ἐπέστειλα ὑμῖν⌝.

²²Proszę zaś was, bracia: znieście to słowo zachęty — przecież napisałem wam krótko.

γινώσκετε ⌜τὸν ἀδελφὸν ⸀ἡμῶν Τιμόθεον ἀπολελυμένον⌝, ⌜μεθʼ οὗ ⌜ἐὰν τάχιον ἔρχηται⌝ ὄψομαι ὑμᾶς⌝.

γινώσκετε

⌜τὸν ἀδελφὸν ⸀ἡμῶν Τιμόθεον ἀπολελυμένον⌝,

⌜μεθʼ οὗ

⌜ἐὰν τάχιον ἔρχηται⌝

ὄψομαι ὑμᾶς⌝.

²³Wiedzcie, że nasz brat Tymoteusz został uwolniony; jeśli przybędzie wkrótce, zobaczę was razem z nim.

ἀσπάσασθε πάντας τοὺς ἡγουμένους ὑμῶν καὶ πάντας τοὺς ἁγίους. ἀσπάζονται ὑμᾶς οἱ ἀπὸ τῆς Ἰταλίας.

ἀσπάσασθε πάντας τοὺς ἡγουμένους ὑμῶν καὶ πάντας τοὺς ἁγίους.

ἀσπάζονται ὑμᾶς οἱ ἀπὸ τῆς Ἰταλίας.

²⁴Pozdrówcie wszystkich waszych przewodzących i wszystkich świętych. Pozdrawiają was ci z Italii.

ἡ χάρις μετὰ πάντων ⸀ὑμῶν.

²⁵Łaska z wami wszystkimi.

Przypisy

tn Najbardziej dopracowane otwarcie w NT: po grecku pięć kolejnych słów zaczyna się na „p” (polymerōs, polytropōs, palai, patrasin, prophētais). „W wielu częściach” — objawienie przychodziło kawałkami, księga po księdze; „na wiele sposobów” — przez sny, prawa, wyrocznie, wydarzenia. I dosłownie „w prorokach” — nie tylko „przez” nich: Bóg mówił w ich mowie. Ta sama zapowiedź wróci w w. 2: „w Synu”. Wersety 1–4 to po grecku jedno rozłożyste zdanie — okres otwierający całą księgę.
tn „U kresu tych dni” — dosłownie „na ostatku tych dni”: hebrajska formuła prorocka (be-acharit ha-jamim), którą Tora otwiera zapowiedzi przyszłości: „na końcu dni” (por. Rdz 49:1; Lb 24:14; Iz 2:2 wg LXX). Autor mówi: ten „ostatek dni” już trwa — mówienie w Synu jest ostatnim słowem Boga.
tn „W Synu” — po grecku bez rodzajnika i bez zaimka: nie „w swoim Synu” (tak dopowiadają przekłady), lecz jakościowo — już nie mowa proroków, ale mowa rangi SYNA (por. tę samą frazę bez rodzajnika w 5:8). „Wieki” (αἰῶνες, aiōnes) — nie tylko „świat” w przestrzeni, lecz epoki czasu: przez Syna Bóg uczynił i przestrzeń, i historię (to samo słowo w 11:3).
tn Dwa obrazy-hapaksy. „Odblask” (ἀπαύγασμα, apaugasma) — światło bijące od źródła światła; w całej Biblii greckiej tylko tu i w Mdr 7:26, gdzie tak nazwana jest Mądrość: „odblask światłości wiecznej”. „Odcisk” (χαρακτήρ, charaktēr, od „ryć”) — stempel odbity w monecie lub pieczęci: wierna kopia wzorca. „Istota” (ὑπόστασις, hypostasis) — to, co stoi u podstawy; słowo wróci w 3:14 i 11:1 — trzy nici jednego mostu. Syn nie jest opisem Boga, lecz Jego dokładnym odbiciem — kto widzi blask, widzi światło.
tc Za tekstem bazowym SBLGNT: „przez samego siebie oczyszczenia z grzechów dokonawszy”. NA28 czyta krócej: „niosąc wszystko słowem swojej mocy, dokonawszy oczyszczenia z grzechów” — bez „przez samego siebie”, za to z „swojej”. Tekst bizantyjski ma obie dłuższe formy naraz. Sens dłuższej lekcji podejmie 9:12: wszedł do świątyni „przez własną krew” — nie cudzą.
sn „Zasiadł” — pierwszy akord Psalmu 110 („Siądź po mojej prawicy”), który będzie kręgosłupem całej księgi: tu aluzja, w 1:13 pełny cytat, potem 8:1; 10:12; 12:2. Kapłan w przybytku nie siadał — służył stojąc (por. 10:11: „każdy kapłan staje codziennie do służby”); zasiąść mógł ten, kto dzieło ukończył. „Majestat” — nabożne omówienie imienia Bożego (tak samo 8:1), jak „Moc” w ustach Jezusa (por. Mk 14:62).
tn „Lepszy” (κρείττων, kreittōn) — hasło całej księgi: wróci trzynaście razy (lepsza nadzieja 7:19, lepsze przymierze 7:22; 8:6, lepsze obietnice 8:6, lepsze ofiary 9:23, lepsze mienie 10:34, lepsza ojczyzna 11:16, lepsze zmartwychwstanie 11:35, coś lepszego 6:9; 11:40, lepiej mówiąca krew 12:24). W naszym przekładzie „lepszy” pada tylko tam, gdzie stoi to słowo. „Odziedziczył” — drugi takt klamry rozdziału: Syn dziedzic wszystkiego (w. 2) → odziedziczył imię (w. 4) → wierzący mają odziedziczyć zbawienie (w. 14). „Znakomitsze imię” — to samo „znakomitszy” wróci w 8:6 o służbie Chrystusa.
tn Ps 2:7 wg LXX, co do litery: „Synem moim jesteś ty, ja ciebie dziś zrodziłem”. Psalm drugi to psalm intronizacji: narody się burzą, a Bóg ustanawia swego Pomazańca na Syjonie — „dziś” jest dniem objęcia władzy, nie narodzin. Autor rozpoczyna nim łańcuch siedmiu cytatów (ww. 5–14), w których Pismo samo mówi, kim jest Syn — i wróci do tego psalmu w 5:5, spinając Syna z Kapłanem.
tn 2 Sm 7:14 wg LXX — obietnica dana Dawidowi o jego potomku: „Ja będę mu za ojca, a on będzie mi za syna”. Zwrot „być komuś za…” to zachowany hebraizm formuły przymierza (jak „będę wam za Boga, a wy będziecie mi za lud”, por. Jr 31:33 — cytowane dalej w 8:10). Autor urywa cytat tuż przed słowami „a gdy zawini, skarcę go rózgą ludzką” — o karceniu synów powie osobno w 12:5–11.
tn „Znowu” stoi po grecku wewnątrz zdania czasowego — czytamy więc: „gdy znowu wprowadzi” (powtórne wprowadzenie: przyjście w chwale, por. 9:28 „ukaże się po raz drugi”). Inni łączą „znowu” z „mówi”, jak w w. 5: „i znowu, gdy wprowadza…” — wtedy to tylko zapowiedź kolejnego cytatu, a wprowadzenie może być wcieleniem lub wywyższeniem. „Pierworodny” — tytuł pierwszeństwa i dziedzictwa (por. Ps 89:28: „ja go pierworodnym uczynię”); wróci w 12:23 o „kościele pierworodnych”. „Zamieszkany świat” (οἰκουμένη, oikoumenē) — to samo słowo w 2:5 o „przyszłym zamieszkanym świecie”.
tc Skąd ten cytat? Tak brzmi Pwt 32:43 wg LXX: „niech mu się pokłonią synowie Boży… niech go umocnią wszyscy aniołowie Boży” — ale w tekście masoreckim tych słów w ogóle nie ma; werset jest tam o połowę krótszy. Zwój z Qumran (4QDeut-q) potwierdza istnienie dłuższej hebrajskiej formy — LXX nie zmyśliła. Podobne wezwanie ma też Ps 97:7 wg LXX („pokłońcie się mu, wszyscy aniołowie jego”; w TM: „wszyscy bogowie”), lecz forma rozkaźnika u autora — „niech się pokłonią” — zgadza się z Pieśnią Mojżesza, nie z psalmem. Pierwszy z wielu rozjazdów TM↔LXX tej księgi: autor czyta Biblię grecką.
tn Ps 104:4 wg LXX. Jedno greckie słowo (πνεύματα, pneumata) znaczy i „wiatry”, i „duchy” — psalm opisuje Boga, który posłańców czyni żywiołami: wiatrem i płomieniem. Autor gra tą dwuznacznością: w w. 14 te same istoty nazwie „duchami służebnymi”. Puenta zestawienia: aniołowie są zmienni jak żywioły — czynieni tym, czego służba wymaga — a tron Syna „na wiek wieku” (w. 8). LXX ma „ogień płonący”; autor mówi „płomień ognia”.
tn Ps 45:7 wg LXX — pieśń na wesele króla. „Tron twój, Boże” — najprostsze odczytanie greki i hebrajszczyzny: król nazwany wprost „Boże” (wołacz). Gramatycznie możliwe też: „Bóg jest twoim tronem” albo „tron twój jest Boży” — ale w ustach autora, który cały rozdział buduje ku temu, że Syn przewyższa aniołów, wołacz niesie cały ciężar: do żadnego anioła Bóg nie powiedział „Boże”. O tym, że psalm weselny mógł tak tytułować króla Dawidowego, por. Iz 9:5 („nazwą go… Bogiem mocnym”).
tc Za SBLGNT: „i berło prawości berłem twego królestwa”. Tekst bizantyjski ma szyk taki jak LXX („berłem prawości berło twego królestwa”), a wydania Westcotta-Horta czytają za najstarszymi rękopisami „berłem JEGO królestwa” — wtedy zdanie mówi o królestwie Boga, nie Syna. NA28 czyta jak SBLGNT: „twego”.
tn Dokończenie Ps 45:8 wg LXX. „Namaścił” — po grecku echrisen: od tego czasownika pochodzi „Christos”, Pomazaniec; psalm weselny staje się psalmem o Mesjaszu dosłownie w jednym słowie. „Ponad twoich towarzyszy” — μέτοχοι (metochoi), współuczestnicy: w psalmie królowie-rówieśnicy, u autora słowo-nić, która wróci o wierzących: „towarzysze niebiańskiego powołania” (3:1), „towarzysze Chrystusa” (3:14), „towarzysze Ducha Świętego” (6:4). Namaszczony ponad towarzyszy — a jednak dzieli z nimi namaszczenie wesela.
tn Ps 102:26–28 wg LXX. W tekście hebrajskim tego wersetu nie ma słowa „Panie” — dodała je Septuaginta. I właśnie ten grecki wołacz pozwala autorowi uczynić kolejny krok: psalm mówi do „Pana” (Kyrios), a Panem autor od w. 2 nazywa Syna — więc to do Syna powiedziano: „Ty ugruntowałeś ziemię”. Stwórca z w. 2 („przez którego uczynił wieki”) słyszy tu psalm o stworzeniu jako słowa o sobie. W Ps 102 to wołanie udręczonego, który przeciwstawia swoje gasnące dni — trwaniu Boga.
tn „Trwasz” (διαμένεις, diameneis) — pierwsza nuta jednego z wielkich słów tej księgi: trwać. To, co stworzone, przemija i podlega wstrząsom; trwa Syn (7:24), trwa lepsze mienie w niebie (10:34), trwa królestwo niewzruszone (12:27–28), ma trwać miłość braterska (13:1). Niebiosa — dzieło rąk — zestarzeją się jak szata; krawiec przeżyje ubranie.
tc Drugie porównanie — „jak szata” przy „zostaną zmienione” — stoi w najstarszych rękopisach i w NA28 (autor powtarza obraz z poprzedniego wersetu); tekst bizantyjski je opuszcza — i tak samo brzmi psalm w LXX. Zostawiamy pełną lekcję: niebiosa zwinięte jak płaszcz i zmienione jak szata — jedno ubranie odłożone, drugie włożone.
tn „Ty jesteś ten sam” — słowa psalmu staną się w zakończeniu listu wyznaniem: „Jezus Chrystus wczoraj i dziś ten sam — i na wieki” (13:8). Klamra całej księgi: od psalmu o Stwórcy, który przeżyje niebiosa, do imienia Jezus.
sn Ps 110:1 wg LXX, co do litery — psalm, na którym stoi cała księga. Łańcuch cytatów zamyka się tym samym pytaniem, którym się otworzył („któremu z aniołów powiedział kiedykolwiek…?”, w. 5) — a odpowiedź brzmiała już w w. 3: „zasiadł po prawicy”. Psalm wróci w 5:6 i 7:17.21 (w. 4: kapłan na wzór Melchizedeka), w 8:1 i 10:12–13 (zasiadanie i czekanie), w 12:2. „Aż położę” — zwycięstwo jest Boże, czas oczekiwania realny: między „siądź” a podnóżkiem rozgrywa się teraźniejszość czytelników (por. 2:8: „teraz jeszcze nie widzimy, żeby wszystko było mu poddane”).
tn Puenta rozdziału. Aniołowie — „wiatry” z w. 7 — okazują się „duchami służebnymi” (to samo greckie słowo, drugi biegun jego znaczenia): nie zasiadają, lecz są posyłani; i to „ze względu na” ludzi. Hierarchia z ludzkiej perspektywy odwrócona: nie my dla aniołów — aniołowie dla dziedziców. „Mają odziedziczyć zbawienie” — trzeci takt klamry dziedzictwa (w. 2: Syn dziedzicem wszystkiego; w. 4: odziedziczył imię; w. 14: dziedzice zbawienia) i pierwsze z siedmiu „zbawień” tej księgi — czym ono jest, zacznie mówić 2:3: „tak wielkie zbawienie”.
tn Pierwsze ostrzeżenie listu — i obraz żeglarski: „trzymać się” (προσέχω, prosechō) mówiono o utrzymywaniu kursu i przybijaniu do brzegu, a „żeby nas nie zniosło” (παραρρέω, pararreō — tylko tu w NT) — o łodzi, którą prąd bezgłośnie niesie obok przystani. Nie trzeba buntu, wystarczy nic nie robić. W Prz 3:21 wg LXX to samo słowo ostrzega syna, by rady ojca „nie przepłynęły obok” — a właśnie tę mowę ojca do syna zacytuje 12:5–6. Obraz morski wróci w 6:19: nadzieja jako kotwica.
tn „Słowo wypowiedziane przez aniołów” — Prawo z Synaju: tradycja żydowska mówiła o aniołach towarzyszących jego nadaniu (por. Pwt 33:2 wg LXX: „po Jego prawicy aniołowie z Nim”; tak samo Dz 7:53; Ga 3:19). Stąd cała stawka rozdziału 1: skoro tamto słowo — anielskie — było niewzruszone, o ileż poważniejsze jest słowo Syna. „Odpłata” (μισθαποδοσία, misthapodosia) — słowo w NT wyłącznie tego autora: tu jako groźba, w 10:35 i 11:26 jako nagroda, a Bóg w 11:6 to „Ten, który odpłaca” szukającym Go. Jedna moneta, dwie strony.
tn „Jakże MY ujdziemy” — zaimek po grecku emfatyczny. „Zaniedbamy” — nie: odrzucimy; wystarczy niedbałość (jak dryf z w. 1). Droga przekazu w trzech ogniwach: Pan → ci, którzy usłyszeli → my. Autor liczy siebie do trzeciego ogniwa — nie słyszał Pana osobiście; to jeden z głównych powodów, dla których już starożytni wątpili, czy list pisał Paweł (który podkreślał, że ewangelii nie przejął od ludzi, por. Ga 1:12). „Zostało potwierdzone” (βεβαιόω, bebaioō) — język prawnej gwarancji, ten sam rdzeń co „niewzruszone” w w. 2: tamto słowo było niewzruszone, to zostało nam równie mocno poręczone.
tn „Współświadczył” — potrójnie złożony czasownik (syn-epi-martyreō): ludzie świadczyli, a Bóg świadczył razem z nimi i ponad nimi. „Znaki i cuda” — stała para z wyjścia z Egiptu (por. Wj 7:3; Pwt 6:22); wróci nieoczekiwanie w tle w. 13. „Przydziałami Ducha Świętego” (μερισμός, merismos — rozdzielenie na części): każdy otrzymał swój przydział, jak w 1 Kor 12:11; to samo słowo wróci w zupełnie innej roli w 4:12 — miecz słowa „rozdzielający” duszę i ducha.
tn „Ktoś gdzieś” — nie dlatego, że autor nie pamięta (Ps 8 znał każdy); w tej księdze nie cytuje się ludzi po imieniu, bo mówcą Pisma jest zawsze Bóg, Duch albo Syn (por. 3:7: „jak mówi Duch Święty”). Człowiek jest tu tylko „ktosiem”. „Syn człowieczy” — w psalmie to zwykły paralelizm: człowiek = syn człowieczy, śmiertelnik. Autor nie robi z tego tytułu — ale czytelnik ewangelii słyszy oba plany naraz.
tn Ps 8:6 — z dwiema warstwami. Po hebrajsku: „uczyniłeś go niewiele mniejszym od Boga (elohim)”; Septuaginta oddała elohim przez „aniołów” — i tę grecką formę cytuje autor. Drugie: βραχύ τι (brachy ti) znaczy „niewiele” (stopień) albo „na krótko” (czas). W psalmie chodzi o stopień — o godność człowieka; autor w w. 9 przeczyta to czasowo — o uniżeniu Jezusa „na krótko”, między krzyżem a koroną. Tłumaczymy czasowo w obu miejscach, za jego lekturą; odczyt „niewiele mniejszym” pozostaje otwarty dla psalmu.
tc Część wydań (Westcott-Hort, Tregelles) czyta tu dłużej, pełnym tekstem psalmu: „…i ustanowiłeś go nad dziełami twoich rąk”. SBLGNT i NA28 — krócej, bez tego wersu: łatwiej wyjaśnić, że skryba uzupełnił znany psalm, niż że go uciął.
tn Cztery razy „poddać” w czterech linijkach — autor obraca jedno słowo psalmu, aż wyciśnie z niego problem całej księgi: „wszystko poddane” mówi Pismo, „jeszcze nie widzimy” mówią oczy. Między jednym a drugim żyją adresaci — i to napięcie, nie jego zaprzeczenie, jest wiarą (11:1: dowód spraw, których się nie widzi). Za SBLGNT: „poddając wszystko” bez „mu” (inne wydania dopowiadają zaimek).
tn Pierwsze imię „Jezus” w liście — i autor każe na nie czekać: najpierw długi opis („Tego, który na krótko został uczyniony mniejszym…”), imię dopiero potem. Tak będzie stale: imię ziemskie, imię uniżenia, pojawia się w tej księdze w miejscach emfazy (3:1; 6:20; 12:2.24). Nie „widzimy” jeszcze wszystkiego poddanego (w. 8) — ale „widzimy Jezusa”: tyle wystarczy. „Skosztował śmierci” — nie liznął: skosztować to w Biblii doświadczyć naprawdę (por. to samo słowo o „skosztowaniu” daru niebieskiego, 6:4-5).
tc „Z łaski Boga” (χάριτι θεοῦ, chariti theou) — tak najstarszy zachowany świadek listu, papirus P46 (ok. 200 r.), wielkie kodeksy i niemal cała tradycja rękopiśmienna. To jedyne miejsce, w którym odstępujemy od tekstu bazowego: SBLGNT drukuje tu „bez Boga” (χωρὶς θεοῦ, chōris theou) — lekcję znaną Orygenesowi (pisał, że w jego czasach częstą), zachowaną po grecku w dwóch spokrewnionych rękopisach z X wieku. Czytano ją dwojako: (a) Jezus skosztował śmierci w opuszczeniu — jak w wołaniu „Boże mój, czemuś mnie opuścił?” (por. Mk 15:34; Ps 22 — cytowany w w. 12); (b) „z wyjątkiem Boga” — wszystko poddane oprócz Tego, który poddał (jak zastrzega 1 Kor 15:27). Najpewniej to jednak glosa marginesowa do w. 8, która weszła do tekstu — świadectwa za „z łaski” są starsze i nieporównanie szersze, dlatego ją drukujemy.
tn „Przystało” — zuchwałe słowo: autor mierzy krzyż miarą tego, co godne Boga — i orzeka, że cierpiący Mesjasz Bogu przystoi. „Przewodnik” (ἀρχηγός, archēgos) — ten, kto idzie pierwszy i otwiera drogę za sobą; wróci w 12:2 jako „przewodnik wiary”. „Uczynić pełnym” (τελειόω, teleioō) — słowo-program księgi (wróci m.in. 5:9; 7:28; 10:14; 12:2): dla ucha karmionego Septuagintą ma posmak kapłański — „napełnić ręce” i „ofiara pełni” to tam stałe wyrażenia WYŚWIĘCENIA kapłana (por. Wj 29:29.33; Kpł 8:22 wg LXX). Droga przez cierpienia jest więc konsekracją: tak Bóg wyświęcił Przewodnika na Arcykapłana (w. 17).
tn „Z jednego” — z jednego kogo? Ojca? Adama? rodu Abrahama? Greka nie dopowiada i my nie dopowiadamy: każda z dróg prowadzi do tego samego „dlatego braćmi”. „Nie wstydzi się” — mocne: miałby powody, my ich dostarczamy; to samo słowo wróci w 11:16, odwrócone jak w lustrze: tam Bóg „nie wstydzi się być nazywany ich Bogiem”. On nie wstydzi się braci — Bóg nie wstydzi się swoich.
tn Ps 22:23 — psalm konania: zaczyna się od „Boże mój, Boże mój, czemuś mnie opuścił” (por. przypis 31), a w połowie przełamuje się w pieśń ocalonego — i właśnie z tej jasnej połowy autor bierze słowa Chrystusa. W ustach Ukrzyżowanego-Wywyższonego: „oznajmię twoje imię moim braciom”. „Pośród zgromadzenia” — w LXX stoi tu ἐκκλησία (ekklēsia), słowo, którym Nowy Testament nazwie kościół: Mesjasz śpiewa Ojcu pośród kościoła. Autor zmienia pierwsze słowo psalmu („opowiem” na „oznajmię”) — cytuje z pamięci żywej, nie z kartki.
tn Dwa cytaty z jednego zdania Iz 8:17–18 wg LXX, rozcięte na dwa głosy: najpierw ufność samego Mesjasza (On też musiał ufać — jak bracia), potem prezentacja rodziny: „oto ja i dzieci”. U Izajasza mówi to prorok, którego dzieci nosiły imiona-znaki dla Izraela w dzień sądu; ciąg dalszy tego samego wersetu brzmi: „i będą znakami i cudami w domu Izraela” — dokładnie ta para słów, którą w w. 4 Bóg współświadczył ewangelii. Resztka wokół proroka stała się figurą braci wokół Chrystusa.
tn „Krwi i ciała” — w odwrotnej niż zwykle kolejności (mówi się „ciało i krew”); może dlatego, że o krew tu chodzi najbardziej — bez niej nie ma ani śmierci „za każdego”, ani arcykapłana. Tekst bizantyjski „poprawia” na zwykły szyk. „Obezwładnić” (καταργέω, katargeō) — nie unicestwić: pozbawić mocy, wytrącić broń. Bronią diabła była śmierć jako oskarżenie; śmierć Jezusa ją przejęła i zużyła. Ten sam ruch co w 1 J 3:8: „aby zniszczyć dzieła diabła” — dwie księgi, jedno starcie.
tn Najkrótsza w Biblii diagnoza ludzkiej kondycji: nie śmierć trzyma w niewoli, lecz lęk przed nią — „całe życie”. Kto się boi umrzeć, tym można rządzić. Uwolnienie nie polega na tym, że bracia nie umrą (list pisze się do prześladowanych), lecz na tym, że śmierć przestała być narzędziem w rękach wroga — Przewodnik przeszedł ją pierwszy.
tn „Ujmuje się” (ἐπιλαμβάνομαι, epilambanomai) — chwycić kogoś, by go poprowadzić lub podtrzymać: wziąć za rękę. Za frazą stoi Iz 41:8–9 wg LXX: „potomstwo Abrahama, którego umiłowałem, którego ująłem od krańców ziemi” — Bóg biorący Izraela za rękę. Czas teraźniejszy: ujmuje się — teraz, wciąż. „Potomstwo Abrahama” — adresaci-Żydzi słyszą siebie; a księga pokaże, że potomstwem jest każdy, kto idzie drogą wiary Abrahama (por. 6:12-17; 11:8-19).
tn „Arcykapłan” — pada po raz pierwszy: słowo-oś reszty księgi (wróci siedemnaście razy), tytuł, którego żaden inny autor NT nie daje Jezusowi. Dwa przymioty zapowiadają dwa najbliższe wywody — w odwrotnej kolejności: „wierny” rozwinie 3:1–6 (wierny jak Mojżesz), „miłosierny” — 4:14–5:10 (współczujący słabościom). „Przebłaganie” (ἱλάσκεσθαι, hilaskesthai) — słowo znad Arki: od tego rdzenia nazwana jest przebłagalnia, złota płyta, nad którą spotykały się grzech ludu i miłosierdzie Boga (por. 9:5); tym samym słowem 1 J 2:2 i 4:10 nazywa samego Jezusa. Warunkiem urzędu było „stać się podobnym we wszystkim” — arcykapłanem nie zostaje się mimo człowieczeństwa, lecz przez nie.
tn „Próba” (πειράζω, peirazō) — ta sama rodzina słów co w Jk 1:2.12–14, i z tym samym podwójnym dnem: doświadczenie, które sprawdza, i pokusa, która ciągnie w dół — u Jezusa oba naraz (uciec od cierpienia było pokusą). Perfectum „ucierpiał” — cierpienie przeszło, jego owoc trwa: umiejętność pomocy. „Może pomóc” — dosłownie „przybiec na krzyk” (βοηθέω, boētheō, od boē — okrzyk): po ten właśnie ratunek 4:16 każe podchodzić do tronu łaski „w porę”.
tn „Bracia święci” — wnioski z rozdziału 2 zebrane w adres: bracia (2:11-12), uświęcani (2:11), „towarzysze” (to słowo z Ps 45 — 1:9): najpierw towarzysze powołania, w 3:14 towarzysze samego Chrystusa. „Apostoł” — dosłownie „posłany”: jedyne miejsce w Biblii, gdzie tak nazwany jest Jezus; w jednym oddechu Posłany od Boga do nas (1:2) i Arcykapłan od nas ku Bogu (2:17) — obie drogi pośrednika. Imię znów na końcu zdania (jak 2:9). „Przyjrzyjcie się uważnie” (κατανοέω, katanoeō) — wpatrzcie się aż do zrozumienia; to samo słowo w 10:24 skieruje wzrok na braci. Tekst bizantyjski dodaje: „Jezusowi Chrystusowi”.
tn Dosłownie: „Temu, który go uczynił” — ale to biblijny język ustanowienia w urzędzie, nie stworzenia: „Pan, który uczynił Mojżesza i Aarona” (1 Sm 12:6 wg LXX — o powołaniu, i to właśnie Mojżesza). Autor mówi o wierności Syna wobec powierzonego posłania (w. 1: Apostoł), nie o Jego początku.
tc Za SBLGNT: „w Jego domu”; NA28 i większość wydań mają „w całym Jego domu” — pełną frazę z Lb 12:7, która wróci w w. 5. Tam Bóg mówi o Mojżeszu: „służebnik mój Mojżesz — w całym moim domu jest wierny”; „dom” to Izrael, rodzina Boga (por. w. 6).
tn „Większej” (πλείων, pleiōn) — nie „lepszej”: autor nie odbiera Mojżeszowi nic (za chwilę nazwie go wiernym w całym domu) — mierzy tylko wyżej. Logika prosta jak cieśla: budowniczy > budynek. A ponieważ „Ten, który wszystko zbudował, to Bóg” (w. 4), rachunek cicho stawia Syna po stronie Budowniczego.
tn „Służebnik” (θεράπων, therapōn) — nie niewolnik i nie zwykły sługa: zaszczytny tytuł zaufanego domownika, w Biblii greckiej niemal zarezerwowany dla Mojżesza (Lb 12:7; Wj 14:31). A jednak tytuł sługi — wobec Syna z w. 6. Najpiękniejsze zdanie o Mojżeszu: cała jego służba była „świadectwem tego, co MIAŁO zostać powiedziane” — Prawo i przybytek wskazywały przed siebie, ku mówieniu Boga w Synu (1:2). Mojżesz świadczy o czymś, czego sam jeszcze nie słyszał.
tc Za SBLGNT: „a tym domem jesteśmy my” (zaimek wskazuje na dom); pozostałe wydania: „którego (= Chrystusa) domem jesteśmy my” — sens zbieżny. Część rękopisów dodaje na końcu wersetu „aż do końca niewzruszoną” (o nadziei) — SBLGNT i NA28 tego nie mają; fraza brzmi w w. 14, skąd zapewne ją przeniesiono.
tn Mojżesz był wierny W domu, Chrystus jest Synem NAD domem — dwa przyimki niosą całą różnicę. „Śmiałość” (παρρησία, parrēsia) — prawo otwartych ust, przywilej mówienia bez lęku; w tym liście czterokrotnie: tu i 10:35 jako skarb do zachowania, w 4:16 i 10:19 jako wolny wstęp przed tron. Tak samo w naszym 1 J (2:28; 4:17): śmiałość przed Nim. „Chluba nadziei” — nadzieja, którą można się szczycić na głos, nie wstydliwa (por. Jk 1:9: niech się chlubi).
tn „Mówi” — czas teraźniejszy: dla autora psalm nie jest tekstem sprzed wieków, lecz głosem Ducha, który brzmi, gdy czytelnik czyta (dopiero w 4:7 doda: „w Dawidzie” — jak „w prorokach”, 1:1). Zaczyna się najdłuższy cytat ST w tej księdze poza Jr 31: Ps 95:7–11, psalm wzywający na liturgię — „dziś” każdego zgromadzenia. Autor rozbierze go potem fraza po frazie (ww. 12–19) jak żaden inny tekst.
tn Po hebrajsku stoją tu dwie NAZWY MIEJSC: „jak w Meriba, jak w dniu Massa na pustyni” — tam, gdzie Izrael kłócił się o wodę (Wj 17:1-7; imiona znaczą „kłótnia” i „próba”). Septuaginta rozpuściła geografię w rzeczowniki: „jak w buncie (dosłownie: roz-gorzknieniu), w dniu próby” — i tę formę cytuje autor: już nie wspomnienie miejsc, lecz nazwy postaw, możliwe wszędzie. „Roz-gorzknienie” — rodzina słowa „gorzki”; korzeń gorzkości wróci w 12:15. „Próba” — rodzina πειρ- (peir-) znana z Jk 1: tam próba wiary od Boga, tu wystawianie Boga na próbę przez ludzi.
tn W tekście bazowym czasownik nie ma dopełnienia — „mnie” dopowiadamy (kursywa; tekst bizantyjski i psalm w LXX mają je wprost). Gorzka ironia psalmu: przez czterdzieści lat OGLĄDALI dzieła Boga — mannę, wodę, obłok — i właśnie oglądając, wystawiali Go na próbę, żądając wciąż nowych dowodów. Widzenie nie rodzi wiary samo z siebie; por. 2:8-9 — my „nie widzimy” wszystkiego, a „widzimy Jezusa”.
tn Autor przestawia w psalmie granicę zdania — i to jest wykład. W LXX czterdzieści lat trwa gniew („czterdzieści lat obruszałem się”); u autora czterdzieści lat trwa OGLĄDANIE dzieł (w. 9), po czym dodane „dlatego” wprowadza gniew. Czterdzieści lat łaski, która stała się aktem oskarżenia. W w. 17 wróci podział psalmu — obie strony tego samego czasu. Druga zmiana: psalm mówił „na TAMTO pokolenie”; autor pisze „na TO” — odległość znika, psalm patrzy na czytających. „Błądzą” (πλανάομαι, planaomai) — to samo słowo, co „zwodzić” w Jk 1:16 i 1 J 3:7: błądzenie serca zaczyna się od dania się zwieść (w. 13).
tn „Jeśli wejdą…!” — hebrajska formuła przysięgi, urwana w pół zdania: „niech mi się stanie to a to, jeśli wejdą” — czyli: na pewno nie wejdą. Grecka i polska składnia zachowują to groźne niedomówienie. „Odpoczynek” (κατάπαυσις, katapausis) — słowo-oś bloku 3–4: w Torze to odpoczynek OD WROGÓW po wejściu do ziemi („nie przyszliście dotąd do odpoczynku… a da wam odpocząć od wszystkich wrogów” — Pwt 12:9-10; spełnione u Joz 21:44) — nie bezczynność, lecz pokój zdobytego dziedzictwa.
tn Dosłownie: „dopóki owo «Dziś» jest nazywane” — póki jakikolwiek dzień nosi jeszcze imię „Dziś” (por. 4:7: Bóg „wyznacza dzień — Dziś”), drzwi stoją otworem. Zatwardzenie w psalmie było rozkazem do odparcia („nie zatwardzajcie”); tu widać jego mechanikę: nikt nie twardnieje z dnia na dzień — twardnieje się „zwodzeniem grzechu” (to samo słowo o zwodzeniu własnego serca w Jk 1:26), niezauważalnie jak dryf z 2:1. Antidotum autor zna jedno: „zachęcajcie się nawzajem każdego dnia” — nie heroizm samotnika, lecz codzienna wspólnota (por. 10:24-25).
tn Szczyt nici „towarzyszy”: w Ps 45 towarzysze króla (1:9), potem towarzysze powołania (3:1) — teraz wprost: towarzysze samego Chrystusa, współuczestnicy Pomazańca. „Podstawa” (ὑπόστασις, hypostasis — to, co stoi u spodu) — to samo słowo, które w 1:3 nazwało „istotę” Boga odbitą w Synu; w papirusach oznaczało też dokument własności, tytuł prawny. „Początek podstawy” — pierwotne oparcie, z którym się wystartowało; ono ma zostać „niewzruszone” (jak słowo z 2:2) do końca. Trzecia nić tego słowa czeka w 11:1 — tam podstawą okaże się sama wiara.
tc Najstarsze rękopisy nie mają akcentów — a od jednej kreski zależy tu sens. Wydania krytyczne (SBLGNT, NA28) czytają to jako pytanie: „KTÓRZY zbuntowali się? Czyż nie wszyscy, którzy wyszli z Egiptu?” — trzy pytania z rzędu (ww. 16-18) rozbierają psalm na głosy, a odpowiedź boli: całe pokolenie wyjścia. Starsza linia przekładów czytała bez pytania: „niektórzy bowiem zbuntowali się — ale nie wszyscy…” — z myślą o Jozuem i Kalebie (Lb 14:30.38). Idziemy za bazą; wierni słuchacze i tak wejdą na scenę w 4:2. Ostrze pytania: zbuntowali się ci, którzy USŁYSZELI — słyszenie głosu było punktem wyjścia, nie gwarancją.
tn „Członki” (τὰ κῶλα, ta kōla) — surowe słowo wprost z wyroku: „na tej pustyni padną wasze członki” (Lb 14:29.32 wg LXX) — nie „umarli”, lecz porozrzucane ciała, jak po bitwie. Tu czterdzieści lat wraca do gniewu — podział psalmu (por. przypis 51): ten sam czas był łaską oglądania i długością kary. „Padły” — słowo wróci w 4:11 jako ostrzeżenie: „aby nikt nie padł”.
tn „Stawili opór” (ἀπειθέω, apeitheō) — nie zwykłe nieposłuszeństwo (to było w 2:2 innym słowem): czynna odmowa dania się przekonać — usłyszeli, zważyli i powiedzieli „nie” (Lb 14:1-4: „wybierzmy sobie wodza i wracajmy do Egiptu”). Werset 19 dopowie drugą stronę tej samej monety: „nie mogli wejść z powodu NIEWIARY”. Opór to niewiara czynna; niewiara to opór w sercu.
tn Zwrot całego wywodu: przysięga „nie wejdą” nie zamknęła drzwi — obietnica „wciąż stoi otwarta” (dosłownie: pozostaje, jest pozostawiona; to „pozostaje” wróci w ww. 6.9). „Spóźniony” (ὑστερέω, hystereō) — zostać w tyle, nie zdążyć, mieć za mało; tym samym słowem 12:15 każe czuwać, „aby nikt nie został w tyle za łaską Boga”. Jedyny raz autor każe się bać — nie wroga, lecz pozoru bezpieczeństwa.
tn Dosłownie „słowo słuchu” — hebrajski nawyk języka (por. 1 Tes 2:13); samo słuchanie miało wagę, a jednak „nie pomogło”. Czemu? „Nie zostali zespoleni” (συγκεράννυμι, synkerannymi) — zmieszać jak wino z wodą, stopić w jedno ciało; strona bierna: zespolenie nie jest własnym dziełem, można mu się tylko poddać albo odmówić (tym słowem 1 Kor 12:24 mówi o Bogu „komponującym” ciało). Tamci nie zostali stopieni przez wiarę „z tymi, którzy usłuchali” — z Jozuem i Kalebem, wierną dwójką pośród szemrzącego obozu. Wiara jest tu sprawą przyłączenia się: do kogo się przystaje, z tym się wchodzi — albo pada. tc Część rękopisów czyta „słowo… niezmieszane z wiarą w słuchających” (o słowie, nie o ludziach); wydania krytyczne zgodnie idą za formą, którą tłumaczymy.
tn „Wchodzimy” — czas teraźniejszy, nie obietnica na potem: ruch trwa, drzwi są w progu. I nagły zwrot myśli: ten odpoczynek jest starszy niż Kanaan — „dzieła były dokonane od założenia świata”. Bóg nie budował odpoczynku dla Izraela pod Jerychem; odpoczywa od siódmego dnia (w. 4), a przysięga gniewu mówiła tylko: „nie wejdziecie do MOJEGO” — do tego, który cały czas stoi otwarty.
tn Rdz 2:2 wg LXX — i tu jest zwornik całego wywodu: w greckiej Biblii „odpoczął” z Księgi Rodzaju i „odpoczynek” z Psalmu 95 to TO SAMO słowo (καταπαύω, katapauō/κατάπαυσις, katapausis; po hebrajsku dwa różne: szabat i menucha). Szabat stworzenia i ziemia obiecana spotykają się w jednym rdzeniu — dlatego autor może przeczytać psalm jako zaproszenie do odpoczynku samego Boga. „Gdzieś” — jak w 2:6: cytuje Boga, nie adresy.
tn „W Dawidzie” — jak „w prorokach” (1:1): Bóg mówi w ludziach. Sedno rachuby: psalm powstał „po tak długim czasie” — kilkaset lat PO Jozuem, a wciąż woła „dziś, nie zatwardzajcie serc”. Gdyby wejście do ziemi było końcem drogi, po co jeszcze wyznaczać dzień? Bóg nadał dniowi imię — „Dziś” — i ten dzień nazywa się tak za każdym razem, gdy ktoś słyszy Jego głos.
tn Po grecku stoi tu „Jezus” — bo Jozue i Jezus to jedno imię (Iēsous; hebr. Jehoszua, „JHWH zbawia”): pierwsi czytelnicy słyszeli „gdyby ich Jezus wprowadził do odpoczynku…” i dopiero kontekst mówił im, że o synu Nuna mowa. Ta zbieżność nie jest u autora pointą — ale trudno uwierzyć, że jej nie słyszał: tamten Iēsous wprowadził do ziemi, która odpoczynkiem nie była; ten prowadzi do prawdziwego (2:10). Polszczyzna musi wybrać jedno imię — wybieramy „Jozue”, a grę zostawiamy tutaj.
tn „Odpoczynek szabatowy” (σαββατισμός, sabbatismos) — słowo, którego przed tym listem nikt w znanej grece nie użył; prawdopodobnie ukuł je autor, żeby nazwać to, co właśnie wywiódł: odpoczynek, który nie jest ani sobotą z kalendarza, ani Kanaanem z mapy, lecz udziałem w odpoczynku samego Boga — trwającym od siódmego dnia (w. 4.10). Nie powrót do szabatu, lecz to, na co szabat co tydzień wskazywał.
tn Kto tu „wszedł”? Zdanie unosi dwie drogi i nie zamykamy żadnej. Pierwsza: każdy, kto wchodzi (w. 3), spocznie od swoich dzieł, jak Bóg od swoich — obietnica dla wierzącego. Druga: Ten, który już wszedł — Chrystus, który po dokonaniu dzieła zasiadł (1:3; 10:12) — pierwszy człowiek w odpoczynku Boga, za którym idą pozostali (2:10; 6:20 „poprzednik”). Greka (bezimienne „ten, który wszedł” + czas przeszły) niesie obie; polskie „kto wszedł… odpoczął” też.
tn Paradoks zamierzony: dołóżmy starań… o odpoczynek. Nie o zasłużenie na niego (dzieła są dokonane od założenia świata, w. 3), lecz o to, by nie wypaść z drogi — czujność, nie wysiłek zasług. „Nie padł” — to samo słowo, co o członkach padłych na pustyni (3:17): tam ciała, tu człowiek pada w ten sam wzór oporu.
tn Dlaczego to zdanie stoi właśnie tu: całe ostrzeżenie wisiało na „głosie” psalmu — a teraz autor mówi, czym jest ten głos. „Żywe” — na pierwszym miejscu w zdaniu: słowo Boga nie jest zapisem po Mówcy, jest Mówcą przy pracy (dlatego psalm „mówi”, nie „mówił”). Pięć określeń jak pięć cięć; „rozdzielenie” (μερισμός, merismos) — to samo słowo, co „przydziały” Ducha w 2:4: Ten, który rozdziela dary, rozdziela i to, czego człowiek sam w sobie rozdzielić nie umie — duszę od ducha, motyw od motywu. „Zdolne osądzić” (κριτικός, kritikos — stąd nasz „krytyk”; jedyny raz w Biblii): zanim my ocenimy słowo, ono już oceniło nas.
tn „Odsłonięte” (τραχηλίζω, trachēlizō — od „kark”; jedyny raz w Biblii) — obraz z zapasów, gdzie chwyt odgina przeciwnikowi kark, albo z ofiarnictwa: szyja odsłonięta przed nożem. Nic się nie zasłoni. I klamra, której nie wolno zgubić: perykopę otworzyło „słowo Boga” (w. 12), zamyka ją dosłownie „wobec którego nam — słowo”: Jego słowo czyta nas, nasze słowo stanie przed Nim. Kto słyszy „Dziś”, temu zostaje odpowiedź.
tn Powrót zapowiedzi z 2:17 i 3:1 — klamra bloku: tam „przyjrzyjcie się Arcykapłanowi naszego wyznania”, tu „mając arcykapłana… trzymajmy się wyznania”. „Przeszedł przez niebiosa” — jak arcykapłan w Jom Kippur przechodził przez dziedziniec i zasłony aż do miejsca najświętszego (por. 6:19-20; 9:24): niebiosa są Jego drogą służbową, nie tylko tronem. Po surowości Słowa-miecza — od razu druga ręka: mamy Kogoś po tamtej stronie zasłony.
tn Podwójne przeczenie („nie mamy takiego, który nie może”) — mocniejsze niż proste twierdzenie: ktokolwiek by nas przekonywał, że Niebo nie rozumie — nieprawda. „Współczuć” (συμπαθέω, sympatheō) — cierpieć razem z; nie litość z góry, lecz pamięć własnej skóry (2:18). „Poddany próbie we wszystkim podobnie jak my” (καθ’ ὁμοιότητα, kath’ homoiotēta — według podobieństwa; ta sama fraza wróci w 7:15 o kapłanie „na podobieństwo Melchizedeka”) — pełen zakres: głód, lęk, opuszczenie, pokusa ucieczki od cierpienia. „Bez grzechu” (χωρίς, chōris — jak „bez uczynków” w Jk 2) — jedyna różnica; i właśnie ona czyni współczucie czystym: kto nigdy nie uległ, zna cały ciężar naporu — ulegający zna go tylko do progu ulegnięcia.
tn „Przystępujmy” (προσέρχομαι, proserchomai) — czasownik liturgiczny: tak kapłan zbliżał się do ołtarza; tu zaproszeni są wszyscy bracia — i to „ze śmiałością” (parrēsia — z otwartymi ustami, bez ceremonii lęku; por. 3:6). „Tron łaski” — wyrażenie jedyne w Biblii: tron, spod którego nie wychodzą wyroki, lecz zaopatrzenie; za nim słychać przebłagalnię nad Arką (por. 9:5). „Pomoc w porę” — ta sama pomoc-na-krzyk z 2:18, przychodząca nie po wszystkim i nie na zapas, lecz wtedy, gdy trzeba. Kolejność darów: najpierw miłosierdzie (na to, co za nami), potem łaska (na to, co przed nami).
tn „Spośród ludzi — dla ludzi” — greka stawia te dwa wyrażenia obok siebie jak lustra (ex anthrōpōn — hyper anthrōpōn): z tej strony wzięty, w tamtą stronę służy. „W tym, co odnosi się do Boga” — ta sama formuła co 2:17. „Składał” (προσφέρω, prospherō, prosferō) — techniczne słowo ofiarnicze: od tego wersetu aż po rozdział 10 będzie wracać jak refren (składanie darów, ofiar, siebie).
tn „Wyrozumiałość” (μετριοπαθεῖν, metriopathein — tylko tu w Biblii; dosłownie „mierzyć uczucia”) — słowo ze szkół filozofów: środek między obojętnością a wybuchem; kapłańska łagodność wyćwiczona na własnej słabości, którą jest „obłożony” jak szatą. „Dla nieświadomych i błądzących” — precyzyjnie: ofiary Prawa były za grzechy NIEświadomości (Lb 15:22-29); dla grzechu „ręką podniesioną” ofiary nie przewidziano (Lb 15:30 — do tego wróci 10:26).
tn Porządek Dnia Przebłagania: zanim arcykapłan wszedł z krwią za lud, składał cielca „za siebie i za swój dom” (Kpł 16:6.11) — najpierw własne ręce musiały być czyste. Ta ludzka solidarność w słabości jest tu jeszcze zaletą; w 7:27 okaże się granicą.
tn Aaron nie zgłosił się — został wzięty (Wj 28:1: „każ zbliżyć się do siebie Aaronowi”). Izrael zapamiętał boleśnie, co znaczy sięgnąć po tę cześć samemu: bunt Koracha skończył się rozstąpieniem ziemi, a laska Aarona zakwitła na świadectwo Bożego wyboru (Lb 16–17). Na tym tle padnie zaraz zdanie o Chrystusie: „nie sam siebie…”.
tn Ps 2:7 wraca z 1:5 — ale w nowej roli: tam dowodził, że Syn przewyższa aniołów, tu jest AKTEM POWOŁANIA na arcykapłana. Ten sam głos, który zrodził Króla, ustanawia Kapłana — dwa urzędy z jednych ust (psalm drugi i psalm sto dziesiąty staną obok siebie w następnym wersecie).
tn Ps 110:4 — po raz pierwszy czwarty werset psalmu, którego pierwszy werset („Siądź po mojej prawicy”) nosi całą księgę od 1:3. Melchizedek istnieje w Biblii hebrajskiej dokładnie dwa razy: trzy wersety opowieści (Rdz 14:18-20) i jedna linijka przysięgi (Ps 110:4) — z tych czterech zdań autor zbuduje rozdział 7. „Według porządku” (κατὰ τὴν τάξιν, kata tēn taxin; hebr. al-dibrati) — na sposób, według ustanowienia: nie dynastia, lecz precedens.
tn „Dni ciała” — hebrajska miara ziemskiego życia. „Zaniósł” — po grecku TO SAMO słowo, co „składanie” darów i ofiar w w. 1 (προσφέρω, prospherō): błagania Getsemane i wołanie krzyża są tu pierwszą ofiarą Arcykapłana — złożoną, zanim złożył siebie. „Z głośnym wołaniem i łzami” — ewangelie pokazują tę noc (por. Mk 14:33-36; Łk 22:44), psalmy dają jej słowa (por. Ps 22:2-3.25).
tn „Wybawić ZE śmierci” — nie „od” umierania: prośba nie została odrzucona, została wysłuchana głębiej — przeprowadzeniem przez śmierć na drugą stronę (13:20: „wyprowadził z martwych”). „Ze względu na bogobojność” (εὐλάβεια, eulabeia) — pełne czci poddanie („nie jak ja chcę”); inni czytają: „wysłuchany od lęku” — uwolniony od trwogi; gramatyka dopuszcza oba, kontekst (w. 8: wysłuchanie = nauka posłuszeństwa) wskazuje pierwsze. Ta rodzina słów należy w NT wyłącznie do tego listu: bogobojny Noe (11:7), bogobojna cześć (12:28).
tn Po grecku rymowanka: emathen — epathen („nauczył się — ucierpiał”); stare greckie porzekadło „przez cierpienie nauka” (pathei mathos) autor bierze na serio i bez cudzysłowu: Syn nie ćwiczył posłuszeństwa na niby. „Będąc Synem” — znów bez rodzajnika (jak 1:2): właśnie jako Syn, nie mimo to. Nauczyć się posłuszeństwa nie znaczy przestać być nieposłusznym — znaczy przejść posłuszeństwo całym sobą, do końca.
tn „Uczyniony pełnym” (τελειόω, teleioō) — konsekracja przez cierpienia zapowiedziana w 2:10, z kapłańskim posmakiem LXX (przypis 32). Łańcuch domyka się idealnie: On nauczył się POSŁUSZEŃSTWA (w. 8) — i stał się sprawcą zbawienia dla POSŁUSZNYCH mu: droga ucznia jest drogą Mistrza. „Sprawca” (αἴτιος, aitios — tylko tu w NT) — przyczyna osobowa; inne słowo niż „przewodnik” z 2:10: tam idzie pierwszy, tu — od niego wszystko wychodzi.
tn Wykład o Melchizedeku urywa się w pół kroku — i wróci dokładnie w tym miejscu w 7:1; między jednym a drugim autor wstawia najostrzejszy nawias listu. „Ociężali” (νωθροί, nōthroi) — słowo w NT tylko dwukrotne, oba razy tutaj: otwiera nawias (5:11) i go zamyka (6:12) jak klamra. „W słuchaniu” — dosłownie „w uszach”: nie brak zdolności, lecz stępiały słuch — u czytelników psalmu „Dziś, jeśli USŁYSZYCIE”.
tn „Ze względu na czas” — wiara ma swój kalendarz: po latach należy się już katedra, nie ławka. „Elementarne zasady” (στοιχεῖα, stoicheia) — abecadło, pierwsze litery; „słowa Boga” (τὰ λόγια, ta logia) — wyrocznie powierzone Izraelowi (por. Rz 3:2). Mleko i pokarm stały — obraz szkolny epoki (por. 1 Kor 3:2): rzecz nie w treści wiary, lecz w zębach — w gotowości gryzienia rzeczy twardych.
tn „Niedoświadczony” (ἄπειρος, apeiros) — dosłownie „bez prób”: ten sam rdzeń co „próba” z 2:18 i Jk 1 — niemowlęctwo to życie, którego nic jeszcze nie sprawdziło. „Karmi się” — dosłownie „ma udział w mleku” (μετέχω, metechō — czasownik od „towarzyszy”). „Słowo sprawiedliwości” — otwarte: mowa o sprawiedliwości, dojrzały język prawości; niemowlę zna smak mleka, nie zna smaku rozsądzania.
tn „Pełni” (τέλειοι, teleioi) — to samo słowo-rodzina, którym przed chwilą nazwane było dojście Chrystusa do celu (5:9: „uczyniony pełnym”): przekłady dają tam „doskonały”, a tu „dojrzali” — i nić się rwie; a przecież autor mówi jedno: pełnym staje się ten, kto przeszedł drogę prób, jak On. „Wyćwiczone” (γεγυμνασμένα, gegymnasmena) — słowo z gimnazjonu, sali ćwiczeń (wróci w 12:11 o owocu karcenia); „wprawa” (ἕξις, hexis — tylko tu w Biblii) — nabyty nawyk: zmysły trenuje się jak mięśnie, na rzeczach twardych.
tn „Dajmy się nieść” (φερώμεθα, pherōmetha, ferōmetha) — strona bierna tego samego czasownika, którym 1:3 mówi o Synu „niosącym wszystko słowem mocy”: ku pełni się nie wspinamy — daje się nieść Temu, który niesie; obraz prądu wraca (2:1), tym razem prąd płynie w dobrą stronę. „Ku pełni” (τελειότης, teleiotēs) — cel z rodziny „pełni”. „Zostawiwszy” — nie: porzuciwszy; jak zostawia się fundament: nie wyjmuje się go, ale też nie kładzie w kółko.
tn Sześć kamieni fundamentu — katechizm wejściowy: nawrócenie, wiara, obmycia (βαπτισμοί, baptismoi — liczba mnoga: rytualne obmycia, por. 9:10 — i chrzest pośród nich), nakładanie rąk, zmartwychwstanie, sąd. Uderzające, jak wiele z tego wyznałaby także synagoga — to fundament wspólny; ściany, które autor stawia (Syn, Arcykapłan, przymierze), zaczynają się wyżej. tc Część wydań czyta „nauki” w dopełniaczu (drobna różnica składni), sens bez zmian.
tn Pięć imiesłowów opisuje jedną drogę wejścia: oświeceni (to samo słowo w 10:32 nazwie ich nawrócenie), skosztowali daru (jak On „skosztował śmierci za każdego”, 2:9 — kosztowanie to nie liźnięcie), towarzysze Ducha (czwarta nić „towarzyszy”: 1:9; 3:1.14), skosztowali słowa i mocy (w. 5). „Raz” (ἅπαξ, hapax) — pierwsze uderzenie słowa, które stanie się pieczęcią listu: raz na zawsze (7:27; 9:12; 10:10) — co Bóg czyni raz, tego się nie powtarza; i właśnie dlatego…
tn Najcięższe zdanie listu — czytane uważnie: „odpadli” (παραπίπτω, parapiptō — z rodziny „padania”: jak ciała na pustyni, 3:17, i jak ostrzeżenie 4:11); „skoro krzyżują” — imiesłów można czytać przyczynowo (niemożliwe, BO ich stan jest czynnym krzyżowaniem) albo czasowo („PÓKI krzyżują” — furtka otwarta z chwilą zaprzestania); wybieramy pierwsze — o furtce tekst tu milczy, choć jej nie zamyka (por. przypis 91). „Sami sobie” — na własny rachunek i szkodę. „Na nowo krzyżują” (ἀνασταυρόω, anastauroō) — w grece świeckiej to słowo znaczy po prostu „ukrzyżować (wznieść na krzyż)”; po „znowu odnawiać” słychać w przedrostku „na nowo” — powtarzają Golgotę po stronie tłumu. „Wystawiają na urągowisko” — krzyż był karą PUBLICZNĄ: odejście też jest publiczne.
tn „Ciernie i osty” — dokładnie ta para, którą przeklęta ziemia odpowiedziała Adamowi (Rdz 3:18 wg LXX: te same dwa słowa): deszcz łaski może paść na glebę, która wciąż rodzi po staremu. „Odrzucona po próbie” (ἀδόκιμος, adokimos — jedno greckie słowo: nie-wypróbowana pozytywnie; rodzina „wypróbowania”, por. Jk 1:3): ziemia miała swój test — deszcz. „Bliska przekleństwa” — autor waży słowa: blisko, jeszcze nie w nim; a spalenie pola bywa i końcem, i oczyszczeniem — tej dwuznaczności nie rozstrzyga.
tn Jedyne „umiłowani” w liście — przypada dokładnie tam, gdzie słowa były najtwardsze: groźba nie była wróżbą. „Lepsze” — znów słowo-klucz (przypis 7): autor jest przekonany, że ich historia należy do serii „lepszych rzeczy”, nie do cierni. „Trzymające się zbawienia” — dosłownie: przylegające do niego, jak sąsiednie pole tej samej gleby.
tn Dowód w sprawie „lepszych rzeczy” jest prozaiczny: posługa. Nie przeżycia z 6:4-5, lecz „dzieło i miłość” wobec świętych — dwa czasy jednego czasownika: usłużywszy (wtedy, por. 10:32-34) i usługując (nadal). Pamięć Boga jest tu kwestią Jego SPRAWIEDLIWOŚCI: zapomnieć o takiej miłości byłoby nieuczciwością — mocne zdanie o Bogu, który czuje się dłużnikiem czułości okazanej Jego imieniu.
tn „Tę samą” — którą już pokazali w posłudze (w. 10): nie żąda nowej cnoty, tylko przekierowania sprawdzonej. „Pełna pewność” (πληροφορία, plērophoria) — stan żagla wypełnionego wiatrem do końca; wróci w 10:22 przy wierze. „Każdy z was” — nawias ostrzegawczy kończy się imiennie: nie o zbiorowość szło, o pojedynczych ociężałych.
tn „Ociężali” — klamra zamyka nawias otwarty w 5:11 tym samym rzadkim słowem. „Wiara i cierpliwość” (μακροθυμία, makrothymia — ta czekająca, nieoddająca ciosu cierpliwość z Jk 5:7-10) — para, którą za chwilę uosobi Abraham (w. 15: „okazawszy cierpliwość, dostąpił obietnicy”). „Dziedziczą” — rodzina dziedzictwa spina list od 1:2.14.
tn Rdz 22:16-17 wg LXX — przysięga złożona na górze Moria, PO związaniu Izaaka: jedyne miejsce Tory, gdzie Bóg przysięga „na samego siebie”. Podwojenia („błogosławiąc błogosławić… mnożąc rozmnożę”) — hebrajski sposób wzmocnienia zachowany przez LXX i przez nas. I jedna cicha zmiana autora: w Rdz przysięga brzmi „rozmnożę twoje POTOMSTWO” — autor mówi „rozmnożę CIEBIE”: Abraham i jego potomstwo zlewają się w jedno ciało (dokładnie tą intuicją za chwilę Lewi zapłaci dziesięcinę „w lędźwiach ojca”, 7:9-10).
tn „Spór” (ἀντιλογία, antilogia — dosłownie „przeciw-mowa”): przysięga to instytucja graniczna, za którą nie ma już odwołania. To samo słowo wróci w 7:7 („bez żadnego sporu”) i w 12:3 — o Jezusie, który zniósł „przeciw-mowę grzeszników”: spory ludzkie kończy przysięga, tamtą przeciw-mowę zniosła cierpliwość.
tn „Wystąpił jako poręczyciel” (ἐμεσίτευσεν, emesiteusen — od μεσίτης, mesitēs „pośrednik”; tylko tu w NT) — Bóg wszedł MIĘDZY siebie a Abrahama jak trzecia strona umowy, gwarantując własne słowo: obraz na granicy absurdu i właśnie dlatego mocny. Słowo „pośrednik” wróci o Jezusie (8:6; 9:15; 12:24). „Niezmienność” (ἀμετάθετον, ametatheton) — termin z języka testamentów nieodwołalnych; „dziedzicom obietnicy” — czyli i nam (w. 18): przysięga z Morii ma współadresatów.
tn Dwie niezmienne rzeczy: obietnica i przysięga. „Którzyśmy się schronili” (καταφυγόντες, kataphygontes) — czasownik zbiega: tym słowem Tora opisuje ucieczkę do miasta schronienia (Lb 35:25-26 wg LXX), gdzie zbieg był bezpieczny — i wolny dopiero „po śmierci WIELKIEGO KAPŁANA” (Lb 35:25!). Trudno uwierzyć, że autor, który za chwilę wprowadzi za zasłonę arcykapłana, nie słyszał tego echa. „Leżąca przed nami” — jak meta przed biegaczem: to samo słowo w 12:1 (bieg leżący przed nami) i 12:2 (radość leżąca przed Nim).
tn Jedyna kotwica w Biblii — i domknięcie obrazu z 2:1: tam groziło, że nas zniesie; tu lina jest zaczepiona. „Niewzruszona” — słowo prawnej gwarancji (2:2). A potem obraz pęka celowo: kotwica nie idzie w dno — idzie W GÓRĘ, „do wnętrza za zasłonę” (dosłowna fraza Kpł 16:2.12 wg LXX o miejscu najświętszym, gdzie wchodziło się raz w roku): dusza zakotwiczona nie w morzu, lecz w przybytku nieba.
tn „Poprzednik” (πρόδρομος, prodromos — tylko tu w Biblii greckiej o osobie) — zwiadowca, przednia straż: ten, kto wbiega pierwszy, bo za nim idą następni. W tym jednym słowie mieści się cała nowość: aaronowy arcykapłan wchodził za zasłonę SAM i nikt nie śmiał za nim; ten wszedł „za nas” — jako pierwszy z wielu (2:10: „prowadząc wielu synów”). I ostatnie słowa wersetu podejmują dokładnie frazę, na której wykład urwał się w 5:10 — nawias zamknięty, można mówić o Melchizedeku.
tn Cała biblijna kariera Melchizedeka to trzy wersety opowieści (Rdz 14:18-20) i jedna linijka psalmu (110:4) — z tych czterech zdań autor buduje teraz cały rozdział, czytając równie uważnie to, co napisane, jak to, co przemilczane. „Bóg Najwyższy” (El Eljon) — tytuł z ust samego Melchizedeka (Rdz 14:19); „Szalem” — u psalmisty miejsce przybytku Boga (Ps 76:3: „w Szalemie Jego przybytek”).
tn Autor sam wykłada hebrajszczyznę czytelnikowi greckiemu: malki-cedek — „mój król [to] sprawiedliwość”, a Szalem brzmi jak szalom, pokój. Kolejność nie jest przypadkiem: najpierw sprawiedliwość, potem pokój — „dziełem sprawiedliwości będzie pokój” (Iz 32:17; por. Ps 85:11, gdzie sprawiedliwość i pokój się całują). Drobiazg z Rdz: tekst hebrajski mówi tylko „dał mu dziesięcinę” (Rdz 14:20) — kto komu, trzeba wyczytać ze składni; autor rozstrzyga za całą tradycją: Abraham jemu.
tn Trzy grzmiące przeczenia (apatōr, amētōr, agenealogētos — trzecie to być może słowo ukute przez autora) — i klucz do nich: to argument z MILCZENIA ZAPISU. Księga Rodzaju notuje każdemu ojca, matkę, rodowód, narodziny i śmierć — a Melchizedek zjawia się w niej znikąd i znika bez nekrologu. Nie znaczy to, że nie miał rodziców: nie zostały ZAPISANE (w. 6 powie wprost: „nie wywodzący od nich rodowodu” — chodzi o drzewo genealogiczne; kapłan bez udokumentowanego rodowodu tracił prawo służby, por. Ezd 2:62). „Upodobniony do Syna Bożego” — kierunek zdania jest odwrotny, niż się spodziewamy: to obraz z Rdz jest podobny do Syna, nie Syn do niego — portret malowany z myślą o Oryginale. „Nieprzerwanie” (εἰς τὸ, eis to diēnekes) — celowo INNE słowo niż „na wiek” z psalmu: tamto mówi o życiu Syna, to o obrazie, który na kartach Pisma trwa bez przerwy — autor nigdzie ich nie miesza (por. 10:1.12.14).
tn Gra słów, której nie wolno zgubić: temu „BEZ OJCA” (apatōr, w. 3) dziesięcinę płaci „PRAOJCIEC” (patriarchēs) — ten sam rdzeń „ojciec” po obu stronach wagi; a tytuł „praojciec” autor przemyślnie odkłada na sam koniec zdania, jak puentę. „Najprzedniejsze łupy” (ἀκροθίνια, akrothinia — dosłownie „wierzch stosu”) — słowo z języka wojennych dziesięcin składanych bóstwu ze szczytu zdobyczy.
tn „Nie wywodzący od nich rodowodu” — czasownik od „genealogii”: potwierdzenie, że w w. 3 chodziło o zapis rodowodowy, nie o brak rodziców. Dwa czasowniki stoją w perfectum („wziął dziesięcinę… pobłogosławił” — i tak już jest): na kartach Pisma Melchizedek nieprzerwanie trzyma tę dziesięcinę i nieprzerwanie błogosławi — dokonania zapisane raz na zawsze. I szpila: pobłogosławił „tego, który MIAŁ OBIETNICE” — nawet obietnice Boże nie zwalniały Abrahama z przyjęcia błogosławieństwa od większego.
tn „Przez lepsze” — znów słowo-klucz listu (przypis 7), tym razem w regule ogólnej: błogosławieństwo płynie z góry w dół, od lepszego ku mniejszemu — kto błogosławi, ten stoi wyżej. „Bez sporu” — ta sama „przeciw-mowa” co w 6:16: tu nawet ona milknie.
tn „Tu… tam” — w Jerozolimie i na kartach Rodzaju. „Zaświadczono, że żyje” — przez kogo zaświadczono? Przez samo Pismo: Rodzaju nie zapisała mu śmierci, a psalm mówi „na wiek” — świadkiem jest tekst, nie metryka (rodzina „świadectwa” — μαρτυρέω, martyreō — rozbłyśnie w rozdziale 11, gdzie tak samo Pismo świadczy o zmarłych, że żyją). Autor nie twierdzi, że Melchizedek nie umarł — czyta to, co napisane, i to, czego nie napisano.
tn „By tak rzec” (ὡς ἔπος εἰπεῖν, hōs epos eipein) — jedyne takie retoryczne mrugnięcie w całym NT: autor wie, że zdanie jest śmiałe, i uprzedza zarzut. Ale za figurą stoi ta sama hebrajska intuicja ciała zbiorowego, którą widzieliśmy w 6:14 („rozmnożę CIEBIE” zamiast „twoje potomstwo”): przodek nosi w sobie potomków — co spotkało Abrahama, spotkało w nim i Lewiego (strona bierna: „został obłożony” — dziesięcina ściągnięta z niego, zanim się urodził).
tn „Dopełnienie” (τελείωσις, teleiōsis) — rodzina „pełni” (2:10; 5:9.14), a w Septuagincie to samo słowo nazywa OFIARĘ WYŚWIĘCENIA kapłana (Wj 29; Kpł 8: „baran dopełnienia”): pytanie brzmi więc podwójnie — czy system lewicki doprowadził kogoś do celu i czy wyświęcił prawdziwego kapłana. Cały argument wisi na dacie: Ps 110 powstał, gdy kapłaństwo Aarona działało w najlepsze — po co Bóg zapowiadałby INNY porządek, gdyby ten wystarczał? (Ta sama logika co z „innym dniem” w 4:8.) „Lud na jego podstawie otrzymał Prawo” — kapłaństwo nie jest dodatkiem do Prawa: jest jego nośnikiem.
tn „Przeniesienie” (μετάθεσις, metathesis) — nie retusz: przeprowadzka fundamentu; skoro Prawo stało na kapłaństwie (w. 11), zmiana kapłana porusza cały gmach. To samo słowo opisze „przeniesienie” Henocha ze śmierci do życia (11:5) i „przeniesienie rzeczy chwiejnych” przy ostatnim wstrząsie (12:27) — zawsze ruch dokonany ręką Boga, nie erozja.
tn „Wzeszedł” (ἀνατέλλω, anatellō) — czasownik wschodu gwiazd i słońca, w Biblii greckiej mesjańsko naładowany: „wzejdzie gwiazda z Jakuba” (Lb 24:17), „wzejdzie słońce sprawiedliwości” (Ml 3:20), a u Zachariasza „Wschód” jest wręcz imieniem Odrośli Dawida (Za 6:12 wg LXX; por. Łk 1:78). Jedno słowo — i Juda z pokolenia królów staje się niebem, z którego wschodzi światło. Milczenie Mojżesza o kapłanach z Judy autor czyta tak samo uważnie jak milczenie Rodzaju o rodzicach Melchizedeka.
tn Zmiana frazy, nie przypadek: już nie „według porządku” (formuła psalmu), lecz „na podobieństwo” — po wykładzie 7:1-10 autor mówi własnymi słowami: nowy kapłan jest podobny do tamtego OBRAZU z Rodzaju (bez rodowodu, bez końca życia). Ta sama fraza opisała Jego próby „podobnie jak my” (4:15): podobny do nas w próbie, podobny do Melchizedeka w kapłaństwie.
tn „Cielesne przykazanie” — dotyczące ciała: rodowód, namaszczenie, śmierć i następca; „niezniszczalne” (ἀκατάλυτος, akatalytos — tylko tu w Biblii: nie-do-rozwiązania, jak dom, którego nikt nie rozbierze). Kwalifikacją nowego kapłana nie jest metryka, lecz zmartwychwstanie: życie, które przeszło przez śmierć i okazało się nie do zniszczenia — „moc” tego życia jest teraz mocą Jego urzędu (w. 25).
tn „Uchylenie” (ἀθέτησις, athetēsis) — termin prawny unieważnienia aktu lub długu (znany z papirusów). Autor użyje go jeszcze raz — zapierając dech: Chrystus objawił się „dla UCHYLENIA GRZECHU przez swoją ofiarę” (9:26) — przykazanie uchylono, aby uchylić grzech. „Słabe i nieużyteczne” — nie złe (por. Rz 7:12): bezsilne wobec tego, do czego tęskniło — por. następny werset.
tn Bilans w pół zdania: „niczego nie uczyniło pełnym” (rodzina „pełni” — Prawo nie dowiozło nikogo do celu, por. w. 11) — i „wprowadzenie” (ἐπεισαγωγή, epeisagōgē — tylko tu; przedrostek słychać dwojako: wstawienie czegoś NA MIEJSCE uchylonego albo do-prowadzenie PONADTO) „lepszej nadziei” (słowo-klucz). Definicja tej nadziei jest czasownikiem: „zbliżamy się do Boga” — cała rewolucja listu w jednym słowie bliskości (por. „przystępujmy”, 4:16; 7:25).
tn „Nie będzie żałował” — Bóg nie cofnie tego słowa (por. 1 Sm 15:29: „Chwała Izraela nie kłamie i nie żałuje”); Aaron dostał urząd przepisem, Syn — przysięgą, czyli tym, co w 6:16-18 nazwano kresem wszelkiego sporu. tc Tekst bizantyjski dopowiada „według porządku Melchizedeka” — wyrównanie do pełnego brzmienia psalmu; najstarsze rękopisy kończą na „na wiek”.
tn Pierwsze „PRZYMIERZE” w liście (διαθήκη, diathēkē) — słowo, które od tej chwili poniesie rozdziały 8–10 (siedemnaście wystąpień — więcej niż w całej reszcie NT). „Poręczyciel” (ἔγγυος, engyos — tylko tu w Biblii) — termin z umów: ten, kto własną osobą i majątkiem odpowiada za cudze zobowiązanie; więcej niż pośrednik — zakładnik dotrzymania. Bóg poręczył przysięgą (6:17), Syn jest poręczeniem osobą. Imię „Jezus” — znów odłożone na sam koniec zdania (jak 2:9; 3:1; 6:20).
tn Arytmetyka dwóch kapłaństw: tam mnogość z konieczności (każda śmierć dopisywała następcę — Józef Flawiusz liczył arcykapłanów dziesiątkami), tu jeden, bo „trwa” (nić trwania: 1:11; 7:3; 13:8). „Nieprzechodnie” (ἀπαράβατος, aparabatos — tylko tu w Biblii) — nie przechodzi na następcę: urząd bez wakatu i bez sukcesji; inni czytają „nienaruszalne” — oba odcienie prawdziwe, pierwszy celniejszy w kontraście do w. 23.
tn „Całkowicie” (εἰς τὸ παντελές, eis to panteles) — greka mówi jednym słowem „w pełni” i „po wsze czasy”; wybieramy pierwsze, drugie zostaje tutaj. „Przystępują” — czasownik liturgiczny z 4:16: dostęp do ołtarza dany wszystkim idącym „przez niego”. „Zawsze żyje, aby się wstawiać” — wstawiennictwo nie jest ponawianiem ofiary (ta padła raz — w. 27), lecz samym Jego życiem: żywy Kapłan przed obliczem Boga JEST nieustanną racją naszego dostępu (por. Rz 8:34; 1 J 2:1 — nasz Rzecznik).
tn „Przystało” — po raz drugi (2:10): tam Bogu przystało dopełnić Syna cierpieniami, tu nam przystał taki właśnie Kapłan — dwie strony jednej stosowności. „Świątobliwy” (ὅσιος, hosios — inne słowo niż „święty”): w Septuagincie stały odpowiednik hebrajskiego chasid — wiernego przymierzu miłości (tej samej rodziny co ḥesed, oś naszego Jakuba); „oddzielony od grzeszników” — nie odległością, lecz czystością: przeszedł między nami bez grzechu (4:15) i dlatego jest ponad niebiosami.
tn „Raz na zawsze” (ἐφάπαξ, ephapax, efapax) — słowo-pieczęć, które od 6:4 („raz oświeceni”) urosło do pełnej mocy i poniesie rozdziały 9–10 (9:12; 10:10): przeciwieństwo „codziennie”; co dokonane raz, nie potrzebuje powtórki — powtórka byłaby niewiarą w dokonanie. „Samego siebie” — tu pęka cała analogia z Aaronem: kapłan i ofiara w jednej osobie; porządek Jom Kippur („najpierw za własne… potem za ludu”, Kpł 16:6.15) zostaje przywołany i przekroczony — za własne grzechy nie miał co składać (w. 26: niewinny).
tn Bilans rozdziału w jednej wadze: Prawo / słowo przysięgi; ludzie ze słabością / Syn; ustanawiani wciąż / uczyniony pełnym na wiek. „Po Prawie” — cały argument w dwóch słowach: przysięga psalmu jest MŁODSZA niż Synaj, więc to ona jest ostatnim słowem Boga w sprawie kapłaństwa (jak „inny dzień” po Jozuem, 4:8). „Uczynionego pełnym” — trzeci raz o Chrystusie (2:10; 5:9): konsekracja przez cierpienia dokonana — i już nieodwołalna.
tn „Sedno” (κεφάλαιον, kephalaion, kefalaion — od „głowy”) — i główny punkt, i suma rachunku: wszystko dotąd powiedziane zliczone w jedno zdanie. „TAKIEGO mamy” — z naciskiem; i powrót akordu Ps 110:1 (1:3), tym razem z dopowiedzeniem miejsca: nie w Jerozolimie — w niebiosach. „Majestat” — nabożne omówienie jak w 1:3.
tn „Sługa” (λειτουργός, leitourgos) — dokładnie to słowo, którym psalm nazwał aniołów (1:7) i którym nazwane są „duchy służebne” (1:14): Ten, który zasiadł na tronie, pełni służbę — Król sam sprawuje liturgię. „Świątynia” — dosłownie „święte [miejsca]” (τὰ ἅγια, ta hagia): odtąd stały termin tej księgi na miejsce najświętsze nieba (9:8.12.24; 10:19). „Rozbił” — jak namiot: czasownik od wbijania palików (Pan sam rozbił ten namiot — por. odwrotność: przybytek Mojżesza rozbijali ludzie).
tn Definicja z 5:1 wraca jako przesłanka: kapłan bez ofiary to sprzeczność sama w sobie. CO złożył ten Arcykapłan — autor trzyma jeszcze w zanadrzu (9:12-14: własną krew; 10:10: własne ciało); na razie tylko logiczna konieczność: „musiał mieć coś”.
tn Wj 25:40 — zwornik całej teologii przybytku: Mojżesz niczego nie projektował, KOPIOWAŁ „wzór” (τύπος, typos) oglądany na górze. Stąd dwa słowa o ziemskiej świątyni: „odwzór” (ὑπόδειγμα, hypodeigma — to samo słowo, co „przykład” w 4:11, tu w znaczeniu kopii pokazowej) i „cień” (σκιά, skia — wróci w 10:1): cień jest prawdziwy, ale płaski — dowodzi istnienia bryły, którą rzuca. Autor nie mówi: tamto było złe; mówi: tamto było odbitką.
tn „Znakomitszej” — to samo rzadkie porównanie, co o imieniu w 1:4: dwie nici listu wiążą się w węzeł; do tego DWA „lepsze” w jednym zdaniu (przymierze, obietnice — słowo-klucz, przypis 7). „Pośrednik” (μεσίτης, mesitēs) — zapowiedziany czasownikiem w 6:17, teraz jako tytuł (jeszcze 9:15; 12:24). „Prawnie ustanowione” — ten sam czasownik, co o Prawie danym ludowi w 7:11: nowe przymierze nie jest bezprawiem — jest prawem na lepszych obietnicach.
tn „Ganiąc ICH” — nie „je”: wada nie tkwiła w przymierzu, lecz w ludziach (w. 9: „oni nie wytrwali”). Zaczyna się najdłuższy cytat ze Starego Testamentu w całym Nowym: Jr 31:31-34 wg LXX. I już w pierwszym wersie autor podmienia czasownik: LXX mówi „zawrę przymierze”, on pisze „DOKONAM” (συντελέσω, syntelesō — rodzina spełnienia i końca, por. 9:26 „spełnienie wieków”): nowe przymierze nie jako kolejna umowa w serii, lecz jako doprowadzenie sprawy do końca.
tn „Ująłem ich za rękę” — to samo „ujmowanie się”, którym 2:16 opisało wcielenie: Bóg prowadzący za rękę z Egiptu. A potem zdanie na granicy skandalu: „ja ich ZANIEDBAŁEM”. Po hebrajsku stoi tu co innego: „a ja byłem ich mężem” (baalti) — Septuaginta przeczytała spółgłoski inaczej (jak baḥalti, „obrzydziłem sobie”) i po grecku Bóg mówi: przestałem dbać. Autor cytuje grekę i nie łagodzi — bo to samo słowo padło w 2:3 o nas: „jeśli MY zaniedbamy tak wielkie zbawienie”. Zaniedbanie za zaniedbanie: lustro.
tn „Będę im za Boga, a oni będą mi za lud” — ta sama hebrajska składnia przymierza, co „będę mu za ojca” (1:5, przypis 9): stare słowa zaręczyn Boga z Izraelem (Wj 6:7; Kpł 26:12) wracają nienaruszone — nowe przymierze nie zmienia stron, zmienia nośnik: prawa przenoszą się z tablic kamiennych do myśli i serca — dokładnie tam, dokąd i tak sięga żywe słowo (4:12).
tn Koniec monopolu na dostęp: poznanie Pana bez pośredniczącej kasty — „od małego” (kolejność znacząca: mali najpierw). Obietnica nie unieważnia nauczania braterskiego (5:12 gani przecież, że nie są nauczycielami; 10:24-25 każe się nawzajem pobudzać) — unieważnia sytuację, w której ktoś trzyma klucz do poznania za drugiego.
tn „Łaskawy” (ἵλεως, hileōs) — rodzina „przebłagania” (2:17) i „przebłagalni” (9:5): u korzenia nowego przymierza nie leży amnezja, lecz przebłaganie. „Nie wspomnę” — u Boga i pamięć, i niepamięć są aktami woli: ten sam Bóg „nie jest niesprawiedliwy, by zapomniał” dzieła miłości (6:10) — i przysięga nie pamiętać grzechów. Na tej niepamięci stanie cały wywód 10:1-18.
tn Jedno słowo proroka — „nowe” — wystarczyło, by cały poprzedni porządek nazwać starym. „Uczynił przestarzałym… starzeje się” (παλαιόω, palaioō) — dokładnie to słowo padło o niebiosach: „zestarzeją się jak szata” (1:11): pierwsze przymierze dzieli los pierwszego stworzenia — i jedno, i drugie ustępuje temu, co nie przemija (12:27-28). „Bliskie zniknięcia” — nie: znikłe; autor pisze te słowa, gdy świątynia najpewniej jeszcze stoi i dymi.
tn „Ziemską” (κοσμικόν, kosmikon — należącą do tego świata): nie zarzut, lecz adres. „Służba” (λατρεία, latreia) — słowo kultu, które spina rozdział (ww. 6.9.14): od służby przy odwzorze do służby Bogu żywemu.
tn Inwentarz z Wj 25-26: siedmioramienny świecznik, stół i „wyłożenie chlebów” (dwanaście bochenków obecności, wymienianych co szabat — Kpł 24:5-8). „Zbudowano” — to samo słowo, co w 3:3-4: każdy dom ktoś zbudował. Autor prowadzi wycieczkę po namiocie z pustyni (nie po świątyni Heroda!) — po przybytku takim, jaki opisała Tora.
tn „Druga zasłona” — pierwsza wisiała u wejścia do namiotu, druga (καταπέτασμα, katapetasma — ta z 6:19, za którą weszła kotwica; wróci w 10:20) oddzielała miejsce najświętsze. „Święte Świętych” — hebrajski sposób na stopień najwyższy: najświętsze ze świętego.
tn θυμιατήριον (thymiatērion) — albo „kadzielnica” (złota łopatka z węglami, wnoszona za zasłonę w Jom Kippur — Kpł 16:12-13), albo „ołtarz kadzenia” — który jednak wg Wj 30:6 stał PRZED zasłoną; autor mówi ostrożnie „mająca” — przynależność do służby wnętrza (por. 1 Krl 6:22), niekoniecznie topografia. W arce trzy pamiątki: manna (Wj 16:33-34), laska, która zakwitła po buncie Koracha (Lb 17:23-25), tablice — chleb szemrania, kwiat sporu o kapłaństwo i złamane przykazania: samo dno ludzkiej historii schowane pod przebłagalnią.
tn „Przebłagalnia” (ἱλαστήριον, hilastērion; hebr. kapporet) — złota płyta wieka arki, na którą raz w roku padała krew (Kpł 16:14-15): geograficzny środek przebłagania, rodzina słów z 2:17 i 8:12. Rz 3:25 nazwie tym słowem samego Chrystusa. „Nie sposób teraz mówić szczegółowo” — powściągliwość człowieka, który mógłby o tym mówić dniami; śpieszy się do rzeczy większej niż sprzęty.
tn Rytm Jom Kippur (Kpł 16): raz w roku, sam jeden, z krwią. „Nieświadomości” (ἀγνοήματα, agnoēmata) — grzechy niewiedzy i zbłądzenia (por. 5:2: „nieświadomym i błądzącym”): to dla nich był tamten dzień; grzech „ręką podniesioną” nie miał w nim oferty (Lb 15:30) — o tym z całą mocą w 10:26.
tn Architektura jako kazanie Ducha: sam układ — dwie sale, dwie zasłony, jedno wejście rocznie — głosił bez słów, że droga jest zamknięta. Zasłona była znakiem drogowym: „jeszcze nie”. Dopóki pierwsza sala „ma swoje stanie”, nie widać drogi; gdy droga się objawi (10:19-20), zasłona okaże się… ciałem.
tn „Przypowieść” (παραβολή, parabolē) — przybytek jako przypowieść opowiedziana przestrzenią, nie słowami. „Sumienie” (συνείδησις, syneidēsis) — nowe słowo-oś rozdziałów 9–10 (9:14; 10:2.22): granica, do której nie sięgała krew zwierząt — obmywała ręce i ciała, ale współ-wiedza winy zostawała. „Uczynić pełnym co do sumienia” — rodzina pełni: cel, którego cień nie umiał.
tn „Obmycia” (βαπτισμοί, baptismoi) — jak w 6:2. „Czas naprawy” (διόρθωσις, diorthōsis — tylko tu w Biblii: wy-prostowanie, jak nastawienie złamanej kości): system nie był pomyłką — był opatrunkiem z wpisaną datą zdjęcia. „Nałożone” — jak ciężar albo bandaż: leżały NA ciele, bo tylko ciała sięgały.
tc Dwie lekcje różne o jedną literę czasu: „dóbr, które NASTAŁY” (SBLGNT, NA28 — nowość już działa) i „dóbr PRZYSZŁYCH” (tekst bizantyjski — jak w 10:1, skąd zapewne wyrównano). Idziemy za bazą: te dobra już są. tn „Pełniejszy przybytek” — rodzina pełni; czym jest ten „większy przybytek, nie z tego stworzenia” — samym niebem (w. 24)? Jego ciałem (por. 10:20)? Autor zostawia oba echa i żadnego nie ucisza.
tn Kozły i cielce — dokładnie zwierzęta Jom Kippur (Kpł 16:3.5). „Przez własną krew” — por. tc w 1:3: „przez samego siebie”. „Raz na zawsze” — pieczęć (7:27) postawiona teraz na samym wejściu za zasłonę. „Znalazłszy” (εὑράμενος, heuramenos) — nie „dokonawszy”: czasownik znaleziska — jakby szukał i znalazł; „odkupienie” (λύτρωσις, lytrōsis) — wykup jeńca lub niewolnika za cenę: cena była własna, znalezisko wieczne.
tn Popiół jałówki (Lb 19) — genialnie dobrany: tamta procedura oczyszczała z DOTKNIĘCIA ŚMIERCI, i to tylko ciało; ta krew oczyszcza z MARTWYCH uczynków (jak 6:1) — i to sumienie. „Bez skazy” (ἄμωμος, amōmos) — słowo z kwalifikacji zwierząt ofiarnych (Kpł 1:3 wg LXX): jedyna ofiara, która sama siebie zbadała i sama się złożyła — „przez Ducha wiecznego”, nie z przepisu. Cel oczyszczenia nie jest biernością: „abyśmy PEŁNILI SŁUŻBĘ” — czyste sumienie to instrument liturgiczny.
tn Zdanie-zawias: ta śmierć działa WSTECZ (odkupienie przestępstw „za pierwszego przymierza” — wieki ofiar, które tylko przypominały, znalazły pokrycie; por. Rz 3:25) i W PRZÓD („obietnica wiecznego dziedzictwa”). A słowo „dziedzictwo” otwiera autorowi drzwi do gry, która zaraz nastąpi: dziedziczy się po czyjejś śmierci…
tn Po grecku „przymierze” i „testament” to JEDNO słowo (διαθήκη, diathēkē) — i w tych dwóch wersetach autor gra oboma znaczeniami naraz: przymierze pieczętuje się śmiercią (krwią ofiar — ww. 18-22), a testament nabiera mocy po śmierci spadkodawcy — Chrystus wypełnia oba naraz: umiera jak ofiara przymierza i jak zapisujący dziedzictwo (w. 15!). Polszczyzna nie ma jednego słowa o obu znaczeniach — piszemy tu „testament” (logika ww. 16-17 jest spadkowa), wszędzie indziej „przymierze”; czytelnik niech pamięta: w grece to ta sama diathēkē. Część uczonych czyta i te wersety „przymierzowo” („śmierć zawierającego” = śmierć ofiar, które go reprezentują — por. Rdz 15:9-18: Abraham między połowami zwierząt); obie drogi prowadzą przez śmierć.
tn „Zainaugurowane” (ἐγκαινίζω, enkainizō — otworzyć jako nowe, poświęcić na początek; od tego rdzenia świętowana do dziś Chanuka): przymierza nie się podpisuje — przymierze się otwiera krwią. To samo słowo otworzy w 10:20 „nową i żywą drogę”.
tn Scena z Synaju (Wj 24:3-8) — ale opowiedziana z rekwizytami INNYCH pokropień: woda, szkarłat i hizop pochodzą z rytu czerwonej jałówki (Lb 19:6.18) i oczyszczenia trędowatego (Kpł 14:4-7) — autor świadomie zlewa wszystkie krwawe oczyszczenia Tory w jeden obraz. I szczegół, którego w Wj nie ma: pokropiona została TAKŻE KSIĘGA — jakby i słowo przymierza potrzebowało krwi. tc Baza czyta „cielców”; większość rękopisów dodaje „i kozłów”.
tn Wj 24:8 — z jedną drobną zmianą o wielkim echu: w LXX Mojżesz mówi „OTO krew przymierza”, u autora — „TO [JEST] krew przymierza”: dokładnie rytm słów Wieczerzy („to jest moja krew przymierza” — Mk 14:24). Autor pisze dla ludzi, którzy te słowa słyszą przy łamaniu chleba — i pozwala, by Synaj i wieczernik zabrzmiały jednym zdaniem.
tn „Prawie” — rzadka u kaznodziei uczciwość: Tora znała wyjątki (mąka ubogiego zamiast ofiary — Kpł 5:11-13; oczyszczenie ogniem i wodą — Lb 31:23). „Wylanie krwi” (αἱματεκχυσία, haimatekchysia — słowo prawdopodobnie ukute przez autora). Za zasadą stoi Kpł 17:11: „życie ciała jest we krwi… bo krew dokonuje przebłagania za życie” — odpuszczenie nie jest gestem, kosztuje życie.
tn Zdanie-zagadka: po co NIEBU oczyszczenie? Może chodzi o inaugurację (jak przybytek w w. 18-21: nie był brudny — był jeszcze nie otwarty), może o usunięcie naszego grzechu sprzed oblicza (w. 24: „ukazać się przed obliczem Boga ZA NAMI”, w. 26: „uchylenie grzechu”). „Lepszymi ofiarami” — liczba mnoga tylko retoryczna: ofiara będzie jedna (ww. 26.28); „lepszymi” — słowo-klucz po raz kolejny.
tn „Odbicie” (ἀντίτυπος, antitypos — odbitka wzoru z góry, por. 8:5). „Ukazać się przed obliczem Boga ZA NAMI” — gest arcykapłana, który nosił wyryte imiona pokoleń na napierśniku „przed oblicze Pana na wieczną pamiątkę” (Wj 28:29) — z tym że On robi to TERAZ (νῦν, nyn — z naciskiem): nie wspomnienie i nie obietnica, lecz teraźniejszość trwająca. Trzy „ukazania” spinają ww. 24-28: teraz przed Bogiem (24), raz — w ofierze (26), po raz drugi — nam (28).
tn „Raz — przy spełnieniu wieków” (συντέλεια, synteleia — rodzina „dokonania”, jak „dokonam przymierza” w 8:8): krzyż nie jest epizodem w środku historii, lecz jej zwornikiem; gdyby ofiara nie była „raz”, musiałaby krwawić „od założenia świata” — od Abla. „Dla UCHYLENIA grzechu” (ἀθέτησις, athetēsis) — dokładnie ten prawny termin, którym uchylono przykazanie (7:18): przykazanie uchylone, by uchylić grzech — kasacja aktu oskarżenia, nie zawieszenie kary.
tn „Aby unieść grzechy WIELU” — niemal litera w literę Iz 53:12 wg LXX: „on grzechy wielu uniósł” — Sługa Pański przywołany bez wymieniania. Ludzki los z w. 27 (raz śmierć, potem sąd) odbija się w Jego: raz ofiara — a potem, dla wyczekujących, nie sąd, lecz zbawienie. „Bez grzechu” (χωρίς, chōris jak 4:15) — za pierwszym razem przyszedł obładowany grzechem cudzym, za drugim przyjdzie z pustymi rękami: sprawa zamknięta. „Wyczekują” (ἀπεκδέχομαι, apekdechomai) — słowo tęsknego wypatrywania (Rz 8:19-25); w Jom Kippur lud czekał przed przybytkiem, aż arcykapłan wyjdzie żywy zza zasłony — tu czekamy na wyjście.
tn „Cień… nie sam obraz” — cień (8:5) dowodzi bryły, ale nie ma jej barw ani ciała (εἰκών, eikōn — obraz pełny, jak odlew wobec sylwetki na ścianie). „Nieprzerwanie” (εἰς τὸ διηνεκές, eis to diēnekes) — wraca słowo z 7:3, teraz gorzko: TAMTEN system też działał „nieprzerwanie” — nieprzerwanie ponawiał to samo; różnica nie leży w ciągłości, lecz w skutku (w. 12.14 odwrócą to słowo w tryumf). „Przystępują… uczynić pełnymi” — dwa słowa-osie listu w jednym zdaniu (4:16; 2:10).
tn Argument z powtarzalności: gdyby działało, przestaliby to robić — kalendarz liturgiczny jako dowód w sprawie. „Świadomość grzechów” — to samo słowo, co „sumienie” (συνείδησις, syneidēsis, 9:9.14): współ-wiedza winy, która wraca co roku mimo ofiar. „Raz oczyszczeni” — ἅπαξ (hapax): właśnie tego słowa tamten system nie znał.
tn „Przypominanie” (ἀνάμνησις, anamnēsis) — Jom Kippur jako doroczna rocznica winy: ofiary nie mazały pamięci, one ją odnawiały. To samo słowo padnie w ustach Jezusa przy kielichu — „na moją pamiątkę” (Łk 22:19; 1 Kor 11:24-25): tam pamiątka ofiary dokonanej, tu pamiątka win niezmazanych — dwie anamnezy, dwa przymierza. A nowe przymierze obiecało niepamięć (8:12).
tn „Wchodząc na świat, MÓWI” — Ps 40 włożony w usta Chrystusa w chwili wcielenia: psalm Dawida staje się monologiem wchodzącego przez próg świata; czas teraźniejszy — On to mówi nadal (jak psalmy w 2:12-13).
tc Tu biegną dwie różne Biblie: po hebrajsku psalm mówi „USZY mi wydrążyłeś” (Ps 40:7 — otwarłeś mi słuch na posłuszeństwo, por. Wj 21:6); Septuaginta oddała to zdumiewająco: „CIAŁO mi przygotowałeś” — może jako całość za część: dałeś mi ciało zdolne słuchać. Autor cytuje grekę — i na tym „ciele” zbuduje puentę całej sekcji: „uświęceni przez OFIARĘ CIAŁA Jezusa Chrystusa raz na zawsze” (w. 10). Ucho, które słucha, i ciało, które jest ofiarą, mówią zresztą jedno: posłuszeństwo jest ofiarą (por. 1 Sm 15:22).
tn Psalm wylicza wszystkie cztery główne typy ofiar Tory: ofiara wspólnotowa (zebach), dar pokarmowy (mincha), całopalenie (ola), ofiara za grzech (chatta’t) — cały system w czterech słowach, i o każdym: „nie chciałeś”. Nie dlatego, że złe — dlatego, że zastępcze: prorocy mówili to samo (1 Sm 15:22; Ps 51:18-19; Oz 6:6).
tn „W zwoju księgi napisano o mnie” — w ustach Dawida: może o prawie króla (Pwt 17:18-20); w ustach Wchodzącego na świat — o całym Piśmie jako o sobie (por. Łk 24:27.44). „Oto przychodzę… aby czynić twoją wolę” — wola zamiast ofiar: dokładnie ta zamiana, którą autor za chwilę wyłoży (ww. 8-10). Autor skraca końcówkę psalmu (LXX: „…wolę twoją, Boże mój, ZAPRAGNĄŁEM”) — zostawia samo przyjście i wolę.
tn Egzegeza w trzech ruchach: psalm mówi „nie chciałeś” O TYM, co nakazuje Prawo (w. 8) — więc w samym Piśmie jest już pęknięcie; potem mówi „przychodzę czynić wolę” — więc jest i następstwo: „znosi pierwsze, aby ustanowić drugie”. Krótsze streszczenie całego listu nie istnieje.
tn Puenta psalmu: „ciało, które mi przygotowałeś” (w. 5) okazało się materią ofiary — „ofiara CIAŁA Jezusa Chrystusa”. „Jesteśmy uświęceni” — dokonane i trwające (perfectum): stan, nie proces nastrojów; „raz na zawsze” (ἐφάπαξ, ephapax) — pieczęć listu przyłożona tym razem do nas.
tn „STAJE codziennie” — w przybytku nie było krzesła (przypis 6): stanie jest posturą niedokończenia. „Zdjąć” (περιελεῖν, perielein — zdjąć wokół, jak szatę albo obręcz): ofiary przykrywały, ale nie zdejmowały. Cały werset jest tłem pod jedno słowo następnego: „ZASIADŁ”.
tn „Na stałe zasiadł” — εἰς τὸ διηνεκές (eis to diēnekes) (nieprzerwanie, 7:3; 10:1) można związać z ofiarą („jedną ofiarę o skutku nieprzerwanym”) albo z zasiadaniem („zasiadł nieprzerwanie”) — szyk greki sprzyja drugiemu i tak tłumaczymy; oba czytania mówią zresztą jedno. Kontrast z w. 11 w jednym ruchu ciała: tamci STOJĄ codziennie — Ten ZASIADŁ na stałe (Ps 110:1 po raz kolejny; 1:3; 8:1): nie ma już nic do dokończenia.
tn Druga połowa Ps 110:1 (por. 1:13): między „zasiadł” a podnóżkiem rozpościera się czas — i On w nim CZEKA. Zdumiewające słowo o Wywyższonym: czekanie nie jest bezczynnością pokonanych, jest pewnością zwycięzcy; ci, którzy czekają na Niego (9:28), czekają razem z Nim.
tn Dwa programowe słowa księgi w jednym zdaniu: „uczynił pełnymi” (rodzina pełni — 2:10; 5:9; 7:28) i „nieprzerwanie” (διηνεκές, diēnekes — 7:3; 10:1.12): to, co system powtarzał nieprzerwanie bez skutku (w. 1), On sprawił nieprzerwanie jednym ruchem. I napięcie czasów, w którym żyje chrześcijanin: „UCZYNIŁ pełnymi” (dokonane) — „którzy SĄ UŚWIĘCANI” (trwające): pełni już, stający się wciąż.
tn Jeremiasz wraca (8:10-12) — ale skrócony do dwóch zdań: wnętrze i niepamięć. Ciekawe przestawienie: w 8:10 prawa szły „do myśli”, a wypisane były „na sercach” — tu odwrotnie; autor cytuje z żywej pamięci, wymiennie, bo nośnik jest jeden: człowiek od środka.
tn Słowo *dodaje* dopowiadamy (kursywa słowa dodanego) — to spoina zdania rozpoczętego w w. 15 („po tym, jak powiedział…”); tak czynią i inne przekłady. „Bezprawie” — jak 1:9 i 1 J 3:4. Na tej Bożej niepamięci stanie ostatni wniosek —
tn Ostatnie zdanie wykładu, który zaczął się w 5:1 — i jest to zdanie bez czasownika, jak stwierdzenie faktu na drzwiach: odpuszczone — zamknięte. Dalej nie będzie już teologii ofiary; będzie życie tych, dla których ofiara się dokonała (10:19nn).
tn Wielkie „więc” listu: cała teologia rozdziałów 5–10 przełożona na trzy zachęty (przystępujmy — trzymajmy się — przypatrujmy się sobie, ww. 22-24). „Śmiałość” (parrēsia — 3:6; 4:16) — prawo wstępu tam, gdzie wchodził jeden człowiek raz w roku; „przez krew Jezusa” — bilet, którego nie my kupiliśmy.
tn „Zainaugurował” — jak przymierze w 9:18: droga otwarta krwią na własnym otwarciu. „Nową” (πρόσφατος, prosphatos — dosłownie „świeżo ubitą”: pierwotnie o świeżej ofierze!) i „ŻYWĄ” — droga, która sama żyje (por. 7:25). „Przez zasłonę, to jest przez swoje ciało” — najśmielsza metafora listu: zasłona (6:19; 9:3), która oddzielała, okazuje się ciałem, które przebite — przepuszcza; w chwili śmierci Jezusa zasłona świątyni rozdarła się na dwoje (Mk 15:38). Niektórzy wiążą „przez ciało” z „drogą” inaczej (droga wiodąca przez wcielenie) — obraz i tak prowadzi w to samo miejsce.
tn „Kapłan wielki” — dosłowny hebraizm (ha-kohen ha-gadol, np. Kpł 21:10); „nad domem Boga” — domem jesteśmy my (3:6): mamy Kapłana nad nami samymi. Cicho dźwięczy Lb 35:25: los zbiega w mieście ucieczki był związany z życiem „kapłana wielkiego” — nasz żyje na wiek.
tn Pierwsza z trzech zachęt: PRZYSTĘPUJMY (jak 4:16) — słownikiem święceń kapłańskich: pokropienie i obmycie ciała to dokładnie ryt wprowadzenia Aarona i synów w urząd (Wj 29:4.21; Kpł 8:6.30) — tyle że nasze pokropienie sięga sumienia (9:14), a obmycie — por. chrzest. Lud kapłanów przystępuje tam, gdzie wchodził jeden. „Pełna pewność wiary” — jak nadzieja w 6:11: żagiel dopięty do końca.
tn Druga zachęta: TRZYMAJMY SIĘ — trzecia odsłona „wyznania” (3:1; 4:14): tym razem wyznania NADZIEI, „niezachwianego” (ἀκλινής, aklinēs — tylko tu: bez przechyłu, jak dobrze obciążona łódź). Racja nie leży w naszym uchwycie, lecz w Tym, który obiecał: „wierny” — to samo słowo, co o Nim w 2:17; 3:2.
tn Trzecia zachęta: PRZYPATRUJMY SIĘ — to samo intensywne słowo, którym 3:1 kazało wpatrzyć się w Jezusa: najpierw wpatrzenie w Niego, potem w siebie nawzajem — w tej kolejności. „Pobudzanie” (παροξυσμός, paroxysmos, paroksysmos — ostre słowo: zaostrzenie, prowokacja; w Dz 15:39 nazwa gwałtownego sporu!): miłość we wspólnocie nie utrzymuje się sama — trzeba się do niej nawzajem PROWOKOWAĆ.
tn „Nie porzucając” (ἐγκαταλείπω, enkataleipō) — ciężkie słowo opuszczenia: tym samym woła Ps 22 „czemuś mnie OPUŚCIŁ”, i tym samym Bóg obieca w 13:5: „nie porzucę cię”. Kto porzuca zgromadzenie, robi braciom to, czego Bóg przysiągł nie robić nam. „Zgromadzanie się” (ἐπισυναγωγή, episynagōgē) — u „Hebrajczyków” słowo prawie rodzinne (syn-agoga); „jak niektórzy mają w zwyczaju” — a więc dryf (2:1) miał już swoje ofiary. „Dzień” — bez przydawki: ten, który widać z daleka (por. 10:37).
tn „Dobrowolnie” (ἑκουσίως, hekousiōs) — słowo zdefiniowane w Torze, nie w naszych intuicjach: Lb 15 odróżnia grzech nieświadomości (ma ofiarę — ww. 27-28) od grzechu „ręką podniesioną” (bez ofiary: „bluźni Panu… wzgardził słowem Pana” — Lb 15:30-31); por. „nieświadomości” w 5:2; 9:7. Chodzi więc nie o codzienne upadki (ciągły czas: „gdy trwamy w grzeszeniu”), lecz o świadome, trwałe odrzucenie JEDYNEJ ofiary — a poza nią ofiary już nie ma (w. 18: „już nie ma ofiary” — to samo zdanie, tam jako ewangelia, tu jako ostrzeżenie): kto odrzuca lekarstwo, temu nie zostaje inne.
tn „Żar ognia, który ma pożreć przeciwników” — Iz 26:11 wg LXX (ogień na przeciwników); ciekawe: to sąsiedni werset tego samego rozdziału Izajasza, z którego za chwilę przyjdzie pociecha („jeszcze chwilkę…” — Iz 26:20 w w. 37): autor czyta Pismo całymi stronami. „Jakieś” — nieokreślone, i przez to zimniejsze.
tn „Uchylił” (ἀθετέω, atheteō) — ten sam prawny czasownik, co „uchylenie” przykazania (7:18) i grzechu (9:26): nie pojedyncze przekroczenie, lecz unieważnienie Prawa dla siebie — odrzucenie samej jego władzy (por. Pwt 17:2-7: bałwochwalstwo; stąd dwóch-trzech świadków, Pwt 17:6).
tn Trzy imiesłowy odpadnięcia — każdy straszniejszy: „podeptał” Syna (dokładna odwrotność Ps 110:1: zamiast wrogów pod JEGO stopami — On pod stopami odstępcy); krew przymierza „uznał za POSPOLITĄ” (κοινός, koinos — zwykłą, nieświętą: krew, KTÓRĄ ZOSTAŁ UŚWIĘCONY — autor mówi o kimś, kto był w środku); „Ducha łaski znieważył” (ἐνυβρίζω, enybrizō — od hybris: pycha wymierzona w łaskę). To lustrzany negatyw 6:4-6 — i jak tam, opis dotyczy trwających w zdeptaniu, nie tych, którzy się potknęli.
tn Dwa cytaty z jednej pieśni — Pieśni Mojżesza (Pwt 32:35-36). Pierwszy w formie, której nie ma ani w hebrajskim, ani w LXX — za to słowo w słowo tak samo cytuje go Rz 12:19: obaj autorzy znali tę wersję (obiegowa formuła? wspólna tradycja?). Drugi tnie głęboko: „Pan będzie sądził SWÓJ LUD” — pomsta nie jest dla pogan; sąd zaczyna się od domu (por. 1 P 4:17).
tn Dawid, mając wybór kary, prosił: „wpadnijmy raczej w ręce Pana, bo wielkie jest jego miłosierdzie” (2 Sm 24:14) — te same ręce: dla ufających schronienie, dla depczących — straszliwe. „Bóg żywy” — jak w 3:12; 9:14: nie zasada, Ktoś.
tn Po grozie — pamięć: najlepszym argumentem przeciw odpadnięciu jest własna historia. „Oświeceni” — to samo słowo, co w 6:4: ich nawrócenie; „zmaganie” (ἄθλησις, athlēsis — z aren sportowych: atletyka cierpienia; rodzina wróci w 12:1-4). Wspominane wydarzenia — publiczne szykany i grabież (ww. 33-34) — pasują do losu żydowskich chrześcijan (por. wypędzenie za Klaudiusza, Dz 18:2).
tn „Wystawiani na widowisko” (θεατρίζω, theatrizō — od teatru): hańba publiczna była karą samą w sobie (por. 6:6; 13:13). Dwie role w jednym prześladowaniu: być na scenie — albo wejść na nią dobrowolnie, solidarnie („wspólnikami”). „Zniewagi” (ὀνειδισμοί, oneidismoi) — to słowo wróci w 11:26 (zniewaga Chrystusa jako skarb Mojżesza!) i 13:13.
tn „Współcierpieliście” — to samo słowo, którym 4:15 opisało Arcykapłana „współczującego” nam: nauczyli się Jego odruchu. „Z radością” — nie z zaciśniętymi zębami (por. Jk 1:2; Mt 5:12). Rachunek własności: mienie zagrabione / „mienie lepsze i TRWAŁE” (μένουσαν, menousan — nić trwania; „lepsze” — klucz). tc Tekst bizantyjski czyta „współcierpieliście z moimi WIĘZAMI” (i dodaje „w niebiosach”) — lekcja, która wieki podpierała Pawłowe autorstwo listu; najstarsze rękopisy: „z więźniami”.
tn Czwarta i ostatnia „śmiałość” listu (3:6; 4:16; 10:19): można ją tylko ODRZUCIĆ (ἀποβάλλω, apoballō — wyrzucić jak balast) — nikt jej nie odbiera. „Odpłata” (μισθαποδοσία, misthapodosia) — słowo z 2:2: tam słuszna odpłata za przestępstwo, tu wielka odpłata za wytrwanie — ta sama waga, druga szala (jeszcze 11:26).
tn „Wytrwałość” (ὑπομονή, hypomonē) — ta dźwigająca cierpliwość z Jk 1:3-4 (tam z tej samej rodziny); „spełniwszy wolę Boga” — echo psalmu Wchodzącego: „oto przychodzę, aby czynić twoją wolę” (10:7.9) — Jego droga jest składnią także naszej: wola, potem obietnica.
tn „Jeszcze chwilka — jakże malutka” (μικρὸν ὅσον ὅσον, mikron hoson hoson — zdrobnienie czułe i niecierpliwe zarazem) — to Iz 26:20 wg LXX: „skryj się na chwilkę, aż przejdzie gniew”; autor wszczepia ten okruch Izajasza w cytat z Habakuka i dodaje rodzajnik: „TEN, który przychodzi” (ὁ ἐρχόμενος, ho erchomenos) — z proroctwa o widzeniu, które „nadejdzie i się nie spóźni” (Ha 2:3), robi się Osoba: Przychodzący (por. Mt 11:3).
tn Ha 2:4 — trzy Biblie, trzy akcenty: hebrajski „sprawiedliwy ze SWOJEJ wierności żyć będzie”; LXX „z MOJEJ (Bożej) wierności”; autor przesuwa zaimek jeszcze inaczej: „MÓJ sprawiedliwy — z wiary żyć będzie” (tak też NA28; część rękopisów bez „mój”). I drugi ruch: w LXX zdanie o cofnięciu się stoi PRZED zdaniem o sprawiedliwym — autor je ZAMIENIA miejscami, przez co „jeśli się cofnie” przestaje mówić o widzeniu, a zaczyna o sprawiedliwym: możliwość cofnięcia się staje się realnym ostrzeżeniem dla żyjącego z wiary. Ten sam werset niesie Rz 1:17 i Ga 3:11 — każdy z trzech listów bierze z niego co innego.
tn Deklaracja przynależności: dosłownie „nie jesteśmy cofnięcia… lecz wiary” — genetiwy przynależności, jak barwy drużyn. „Zachowanie duszy” (περιποίησις, peripoiēsis — nabycie na własność, ocalenie posiadania): przeciwieństwo zguby — dusza zatrzymana, nie utracona. Tym zdaniem autor przechodzi od ostrzeżeń do największego rozdziału o wierze w Biblii —
tn Trzecia i ostatnia nić słowa hypostasis (1:3: „istota”; 3:14: „podstawa”): wiara jest tym, co STOI POD rzeczami spodziewanymi — gruntem pod stopami, zanim widać dom; w papirusach tak nazywano dokument własności — wiara jako tytuł prawny do rzeczy spodziewanych. „Dowód” (ἔλεγχος, elenchos) — termin sądowy: środek dowodowy, wykazanie; nie nastrój ufności, lecz to, czym w sprawie rzeczy niewidzialnych się dowodzi. Cała definicja jest odpowiedzią na 10:39 i na napięcie z 2:8-9: nie widzimy — a jednak.
tn „Starsi” — przodkowie, dawni (nie urząd wspólnoty jak w Jk 5:14). „OTRZYMALI świadectwo” — strona bierna, w tym rozdziale programowa (ww. 4.5.39): to nie oni zaświadczyli o sobie — im wystawiono świadectwo; świadkiem jest Pismo, a w nim Bóg (tak jak o Melchizedeku „zaświadczono, że żyje” — 7:8). Ci, którym zaświadczono, staną się w 12:1 „obłokiem świadków”.
tn Pierwsze „przez wiarę” należy do NAS („pojmujemy”) — zanim ruszy galeria, autor wpisuje czytelnika na listę. „Wieki” — jak 1:2: czas i świat razem; „przygotowane” (καταρτίζω, katartizō) — to samo słowo, co „ciało mi przygotowałeś” (10:5) i „niech was wyposaży” (13:21): od stworzenia po doksologię jeden gest Boży; „słowem” (ῥῆμα, rhēma) — jak 1:3: tym, które niesie wszystko.
tn „WIĘKSZĄ ofiarę” (πλείων, pleiōn) — nie „lepszą”: słowa „lepszy” (κρείττων, kreittōn) autor pilnuje dla spraw nowego przymierza i tutaj go nie użył (choć większość przekładów tak tłumaczy); większa — obfitsza, hojniejsza: Kain przyniósł „z plonów”, Abel „z pierworodnych swojej trzody i z ich tłuszczu” (Rdz 4:3-4). „Przez nią… przez nią” — przez wiarę czy przez ofiarę? Grecki zaimek pozwala na oba — zostawiamy. „Jeszcze mówi” — w Rdz 4:10 woła z ziemi krew; u autora mówi ABEL: pierwszy głos przyszłego obłoku świadków (12:1) — i pierwsza krew, która mówi (12:24 domknie: tamta wołała o pomstę, ta mówi lepiej).
tn Rdz 5:24 cytowane wprost — wg LXX, i to z rozjazdem, na którym stoi następny werset: po hebrajsku „CHODZIŁ Henoch z Bogiem”; Septuaginta przełożyła chodzenie na „PODOBAŁ SIĘ Bogu” — i z tego przekładu autor wyprowadzi zaraz zasadę o wierze (w. 6). „Przeniesiony” (μετατίθημι, metatithēmi — trzykrotnie w tym wersecie!) — to samo słowo, co „przeniesienie” kapłaństwa (7:12) i rzeczy chwiejnych (12:27): przenosiny ręką Boga.
tn Minimalne credo w dwóch artykułach: On JEST — i On ODPŁACA (μισθαποδότης, misthapodotēs — rodzina „odpłaty” z 2:2 i 10:35: Bóg nie jest dłużny nikomu, kto go szuka; por. 6:10). „Przystępuje” — słowo liturgiczne (4:16; 7:25): każdy szukający już idzie w stronę ołtarza. „Szukającym” (ἐκζητέω, ekzēteō — intensywne: wy-szukiwać) — nie znalazcom: odpłata należy się drodze.
tn „Czego jeszcze nie było widać” — definicja z w. 1 w akcji: sto lat budowy pod suchym niebem. „Bogobojnie” (εὐλαβηθείς, eulabētheis) — rodzina bogobojności z 5:7 (Chrystus wysłuchany) i 12:28: wiara Noego ma ten sam rys czci. „Ocalenie” (σωτηρία, sōtēria) — to samo greckie słowo, które wszędzie indziej oddajemy „zbawienie”; przy arce polszczyzna prosi o konkret ratunku — jedyny taki rozjazd w księdze, odnotowany w glosariuszu. „Potępił świat” — nie wyrokiem: kontrastem; „dziedzic sprawiedliwości według wiary” — najdalej, jak ten list sięga w stronę języka Pawła (por. Rz 3:22; 4:13).
tn Rdz 12:1-4 w jednym zdaniu. „Usłuchał” (ὑπακούω, hypakouō) — rodzina posłuszeństwa, którego Syn „nauczył się z tego, co wycierpiał” (5:8): posłuch to słuch wprowadzony w ruch. „Nie wiedząc, dokąd” — składnia wiary: najpierw krok, mapa się dosyła.
tn Namiot nie ma fundamentów — i o to chodzi: kto mieszka na palikach, ten czeka na miasto NA FUNDAMENTACH. „Architekt i budowniczy” (τεχνίτης καὶ δημιουργός, technitēs kai dēmiourgos) — projektant i wykonawca w jednym: nikt nie podnajmował. Nić miasta pobiegnie do końca listu: przygotowane (11:16), Syjon (12:22), przyszłe (13:14).
tc Tekst bazowy czyta tu celownik: „wraz z samą Sarą” — podmiotem zdania pozostaje Abraham (jak w ww. 8-10), a „moc ku poczęciu potomstwa” (dosłownie: „ku założeniu nasienia” — termin z fizjologii ojca) naturalnie mówi o nim, Z NIĄ. NA28 czyta mianownik z dopowiedzeniem: „także sama Sara — niepłodna — otrzymała moc” — wtedy bohaterką jest Sara, która w Rdz 18:12 się śmiała, a tu „za wiernego uznała Obiecującego”. Obie lekcje mają starożytnych świadków; obie kończą się tym samym: dziecko z obumarłych (w. 12) — i śmiech, tym razem Izaak („Śmieje się”).
tn „Z jednego” — znów pojedynczy przodek niosący mnóstwo (jak 2:11; 7:9-10); „obumarłego” (νενεκρωμένος, nenekrōmenos — to samo słowo o ciele Abrahama w Rz 4:19): arytmetyka Boga zaczyna od zera. Gwiazdy i piasek — z przysięgi na Morii (Rdz 22:17), tej samej, którą 6:14 cytowało w formie „rozmnożę CIEBIE”.
tn „WEDŁUG wiary umarli” — nie „przez”: wiara jako miara, wzdłuż której się także umiera. „Pozdrowili” (ἀσπάζομαι, aspazomai) — jak wędrowiec machający miastu widocznemu na horyzoncie, do którego nie dojdzie przed nocą. „Obcy i przybysze” — niemal słowa samego Abrahama, targującego się o grób dla Sary: „przechodniem i przybyszem jestem u was” (Rdz 23:4 wg LXX) — jedyny kawałek ziemi obiecanej, jaki kupił, to grób.
tn Zdanie klucz do psychologii wytrwania: powrót zawsze był MOŻLIWY — Ur stało na swoim miejscu przez całe życie Abrahama; nie brak drogi powrotnej trzymał ich w namiotach, lecz to, o czym „mieli pamięć”. Emigrant żyje tym, co wspomina — czytelnicy listu, kuszeni powrotem, słyszą to bardzo osobiście (por. 10:39).
tn „Lepszej” — słowo-klucz przy ojczyźnie. „NIE WSTYDZI SIĘ” — druga strona lustra z 2:11: tam On „nie wstydzi się nazywać ich braćmi”, tu Bóg „nie wstydzi się być nazywany ich Bogiem” — i rzeczywiście tak się przedstawia: „Jam jest Bóg Abrahama, Bóg Izaaka i Bóg Jakuba” (Wj 3:6) — imię własne Boga utkane z imion przybyszów w namiotach. Dowód rzeczowy braku wstydu: „przygotował im miasto”.
tn Dwa czasy jednego czynu, dokładnie po grecku: „PRZYNIÓSŁ” (dokonane — w zamyśle i przed Bogiem ofiara stała się faktem) i „PRZYNOSIŁ” (niedokonane — ręka zatrzymana w pół drogi): cała Akeda (Rdz 22) w gramatyce. „Poddawany próbie” — rodzina prób (Rdz 22:1: „Bóg wystawił Abrahama na próbę”); tę samą scenę nasz Jakub ogląda od strony uczynku (Jk 2:21) — dwie księgi, dwa profile tej samej góry. „Jednorodzonego” (μονογενής, monogenēs) — jedyny w swoim rodzaju, syn obietnicy (Izmael żył — ale obietnica szła przez jednego; tym słowem J 3:16 nazwie Syna).
tn „Uznał” (λογίζομαι, logizomai — przeliczył: księgowość wiary jak u Mojżesza w w. 26): obietnica szła przez Izaaka + Izaak ma umrzeć = Bóg wskrzesza; tekst Rdz nie zdradza myśli Abrahama — autor czyta ją z logiki jego kroków. „Jako przypowieść” (ἐν παραβολῇ, en parabolē — jak przybytek w 9:9): odzyskał syna jako żywą przypowieść zmartwychwstania — na Morii nikt nie wstał z martwych, ale wszyscy zobaczyli, jak to będzie wyglądać.
tn Rdz 47:31 — a w nim rozjazd samych samogłosek: hebrajskie spółgłoski mṭh można czytać „ŁOŻE” (mitta — tak masoreci: „pokłonił się Izrael na wezgłowiu łoża”) albo „LASKA” (matte — tak Septuaginta, którą cytuje autor). Kropki samogłoskowe dopisano wieki po autorze — obie lektury są starsze niż spór o nie. Obraz z LXX jest celny: starzec wsparty na lasce pielgrzyma, kłaniający się Bogu — przybysz (w. 13) do ostatniego oddechu; błogosławi na krzyż, młodszego przed starszym (Rdz 48:14) — wie coś o Bożych kolejnościach.
tn „O wyjściu” — dosłownie: o EXODUSIE, na sto lat przed Mojżeszem (Rdz 50:24-25). Kości Józefa — najcierpliwszy bagaż w Biblii: czekały w Egipcie czterysta lat, szły przez pustynię czterdzieści (Wj 13:19), spoczęły w Sychem (Joz 24:32); wiara umie wydawać polecenia sięgające dalej niż życie.
tn „Zobaczyli, że dziecko jest piękne” (ἀστεῖον, asteion — za Wj 2:2 wg LXX); po hebrajsku matka „ZOBACZYŁA, ŻE JEST DOBRY” (tow) — jedyne miejsce, gdzie o człowieku pada rytm refrenu stworzenia: „i widział Bóg, że dobre” (Rdz 1) — oczy matki powtórzyły spojrzenie Stwórcy wbrew dekretowi faraona; Szczepan dopowie: „piękny dla Boga” (Dz 7:20).
tn „Zniewaga Chrystusa” — zniewaga tego samego rodzaju, co Jego; noszona dla Pomazańca. Za frazą słychać psalm: „pomnij, Panie, zniewagę sług twoich… którą znieważyli ślady twego POMAZAŃCA” (Ps 89:51-52 wg LXX — oba słowa obok siebie). Ta sama „zniewaga” spadała na czytelników (10:33) i czeka za obozem (13:13). „Uznał… wpatrywał się w odpłatę” — księgowość wiary: Mojżesz przeliczył skarbce Egiptu i wyszło mu, że hańba z Mesjaszem ma wyższy bilans (odpłata — 2:2; 10:35; 11:6).
tn Które opuszczenie? Ucieczka do Madianu (Wj 2:14-15 — ale tam napisano, że „się uląkł”!) czy wyjście z ludem (wtedy kolejność z Paschą w w. 28 jest odwrócona)? Może celowo oba — jedno życie, jeden kierunek. „Jakby widział Niewidzialnego” — oksymoron definicji z w. 1 ściśnięty do trzech słów; „trwał niezłomnie” (καρτερέω, kartereō — tylko tu w NT: twarda, żołnierska wytrzymałość).
tn „SPRAWIŁ Paschę” — czas dokonany o trwałym skutku: ustanowił raz, obchodzi się do dziś. „Pokropienie krwią” — rodzina pokropień z rozdziału 9; „pierworodnych” (τὰ πρωτότοκα, ta prōtotoka) — to samo słowo, które jest tytułem Syna (1:6) i wróci o „kościele pierworodnych” (12:23): w Egipcie pierworodnych chroniła krew na drzwiach — odtąd to słowo nie umie się już rozstać z krwią.
tn „Podjęli próbę” (πεῖραν ἔλαβον, peiran elabon — dosłownie „wzięli próbę”: rodzina prób z 2:18; Jk 1) — dokładnie ten zwrot wróci w w. 36 o męczennikach, którzy „wzięli próbę szyderstw i biczów”: to samo morze — wiarę przepuszcza, przemoc topi; próba bez wiary jest tylko głębią.
tn „Padły” — rodzina padania (3:17; 4:11): na pustyni padły ciała opornych, pod Jerychem — mury; od wiary zależy, co pada. Siedem dni okrążania — wiara bywa też monotonna: chodzeniem w kółko na rozkaz, którego się nie rozumie (Joz 6).
tn „Z opornymi” — to samo słowo, co o pokoleniu pustyni (3:18): Jerycho i Kadesz-Barnea zmierzone jedną miarą — oporni giną po obu stronach Jordanu, wiara ocala po obu stronach murów. Obok Sary jedyna kobieta z imienia — nierządnica pośród patriarchów; nasz Jakub stawia ją obok Abrahama od strony uczynku (Jk 2:25), autor — od strony wiary: awers i rewers jednej monety.
tn Zabrakło czasu — więc chociaż imiona; i to w kolejności przestawionej względem historii (Barak działał przed Gedeonem, Jefte przed Samsonem, Samuel przed Dawidem): pamięć serca, nie kronika. Sami wybrani z rysami: Gedeon się targował, Barak nie ruszył bez Debory, Samson i Jefte — wiadomo. Galeria wiary nie jest galerią nieskazitelnych — i to też jest jej pociechą.
tn Dziewięć czasowników bez imion (ww. 33-34) — czytelnik sam dopowiada: lwy — Daniel; ogień — trzej młodzieńcy; miecz — Eliasz, Dawid; „z niemocy nabrali mocy” — Ezechiasz? Samson na końcu sił? „Wykonali sprawiedliwość” — ta sama zbitka słów, którą nasz Jakub mówi o gniewie, że sprawiedliwości Bożej NIE wykonuje (Jk 1:20): tu jej pozytyw.
tn Kobiety — wdowa z Sarepty (1 Krl 17) i Szunemitka (2 Krl 4): odzyskały synów. „Zamęczeni” (τυμπανίζω, tympanizō — od bębna: rozpięcie jak skóry na tympanonie) i „nie przyjąwszy uwolnienia” — to historia Eleazara i siedmiu braci z czasów machabejskich (2 Mch 6:19-30; 7): proponowano im życie za odstępstwo — odmówili, umierając z wyznaniem zmartwychwstania na ustach (2 Mch 7:9.14). „LEPSZEGO zmartwychwstania” — słowo-klucz z ostrą pointą: tamte matki odzyskały synów do życia, które i tak się skończyło; ci wstaną do życia, które się nie kończy.
tn Kamienowany — Zachariasz syn Jojady, na dziedzińcu świątyni (2 Krn 24:21); „przerzynani piłą” — tak według dawnej tradycji żydowskiej zginął Izajasz za Manassesa; owcze skóry — płaszcz Eliasza (μηλωτή, mēlōtē — to samo słowo w 1 Krl 19:13.19 wg LXX). tc Część rękopisów wstawia tu jeszcze „byli kuszeni” (ἐπειράσθησαν, epeirasthēsan — o jedną literę od „przepiłowani”); wydania krytyczne uznają to za wtórne podwojenie.
tn Najkrótszy wyrok w sprawie świat vs wygnańcy: to nie oni nie byli godni świata. „Jaskinie” — Eliasz na Horebie, Dawid w Adullam, prorocy ukrywani przez Abdiasza po pięćdziesięciu w grocie (1 Krl 18:4); „błąkający się” — πλανάομαι (planaomai): świat mówił o nich „zbłąkani” — błądzili geograficznie, nie sercem (odwrotnie niż pokolenie z 3:10).
tn Finał galerii wiąże wszystkie nici naraz: „otrzymali świadectwo” (klamra z w. 2), „coś LEPSZEGO” (słowo-klucz), „uczynieni pełnymi” (rodzina pełni — 10:14; 12:23). I zdanie, które odwraca perspektywę dziejów: ich dopełnienie czekało NA NAS — sztafeta, w której żaden odcinek nie ma sensu bez ostatniej zmiany; nikt nie zostaje uczyniony pełnym osobno. „Nie bez nas” — dwa najpokorniejsze i najśmielsze słowa tego rozdziału.
tn „Obłok świadków” — ci, którym w rozdziale 11 „zaświadczono” (11:2.39), sami stają się świadkami: stadion, którego trybuny obsadziła historia zbawienia. „Ciężar” (ὄγκος, onkos) — balast, zbędna masa atlety; „który tak łatwo oplata” (εὐπερίστατος, euperistatos — tylko tu w całej grece; obraz szaty plączącej się u kostek biegacza — biegano nago). „Leżący przed nami wyścig” — trzecie ogniwo nici z 6:18 (nadzieja przed nami) i 12:2 (radość przed Nim); „z wytrwałością” — tą z 10:36.
tn „Wpatrzeni” (ἀφοράω, aphoraō — odwrócić wzrok OD wszystkiego innego KU jednemu); imię znów na końcu frazy. „Przewodnik” — jak 2:10 (idzie pierwszy); „dopełniciel” (τελειωτής, teleiōtēs — słowo być może ukute przez autora, nigdzie wcześniej niepoświadczone): Ten, który doprowadza wiarę do pełni — rodzina „pełni” w roli tytułu. „ZAMIAST leżącej przed nim radości” — tak dosłownie (ἀντί, anti): odłożył radość i wziął krzyż (rytm Flp 2:6-8); inni czytają „DLA leżącej przed nim radości” (ze względu na nią wytrwał) — greka dopuszcza oba, pierwsza lekcja jest twardsza. „Zniósł krzyż” — po grecku ten sam czasownik, co „wytrwałość” z w. 1 (ὑπομένω, hypomenō): nasz bieg i Jego krzyż to jedno słowo; „zasiadł” — Ps 110:1 po raz ostatni, dokonane.
tc Za bazą: „przeciw SAMYM SOBIE” — kto się sprzeciwia Sprawiedliwemu, godzi ostatecznie we własną duszę; NA28 czyta zaimek pojedynczy: „przeciw NIEMU”. tn „Sprzeciw” (ἀντιλογία, antilogia, „przeciw-mowa”) — trzecie ogniwo nici: spory ludzkie kończy przysięga (6:16), wobec błogosławieństwa sporu nie ma (7:7), a przeciw-mowę grzeszników Jezus wytrwał. „Słabnąc” (ἐκλύομαι, eklyomai) — to samo słowo, które zaraz padnie w cytacie z Przysłów (w. 5): autor podsuwa lekarstwo, zanim nazwie chorobę.
tn Język aren: „aż do krwi” — granica, do której On doszedł, a oni jeszcze nie (por. 13:7: ich przewodzący być może tak); „walcząc” — rodzina wyścigu z w. 1 (agōn). „Przeciw grzechowi” — z rodzajnikiem: przeciw TEMU grzechowi, który oplata (w. 1) — przeciwnik tego ringu jest jeden.
tn Prz 3:11-12 wg LXX — z tej samej strony Przysłów, z której nasz Jakub bierze Prz 3:34 („Bóg pysznym się przeciwstawia” — Jk 4:6): mądrość ojcowska obu listów. „Przemawia” (διαλέγεται, dialegetai — rozmawia): Pismo nie jest cytatem, jest rozmówcą. W w. 12b tekst hebrajski mówi: „jak OJCIEC syna, w którym ma upodobanie” — Septuaginta przeczytała te spółgłoski jako czasownik: „BICZUJE każdego syna, którego przyjmuje” — i tę twardszą formę autor cytuje (w. 6): rózga zamiast porównania.
tn „Karcenie” (παιδεία, paideia) — słowo wychowania, nie odwetu: cała pedagogika ojcowska od posiłku po rózgę; tło z Tory: „jak człowiek karci swojego syna, tak Pan, Bóg twój, karci ciebie” (Pwt 8:5) — ta sama szkoła pustyni, którą nasz Jakub otwiera w 1:2-4. Cierpienia czytelników (10:32-34) dostają tu trzecie imię: nie kara, nie przypadek — wychowanie.
tn „Towarzyszami karcenia” — piąta i ostatnia nić „towarzyszy” (1:9; 3:1.14; 6:4): udział w Chrystusie obejmuje i ojcowski pas. „Dzieci nieprawe” (νόθοι, nothoi) — nieślubne, bez praw do dziedzictwa: o bękarta nikt nie zabiega, bo nic mu nie zostanie przekazane — brak karcenia nie jest ulgą, jest wydziedziczeniem.
tn „Ojcowie ciała” — „Ojciec duchów” (por. Lb 16:22: „Boże duchów wszelkiego ciała”): dwa ojcostwa, jedna logika, nieporównywalna stawka. „Poddamy się” — rodzina poddania z Ps 8 (2:5-8): tam wszystko poddane pod stopy człowieka, tu człowiek poddany Ojcu — i właśnie to poddanie kończy się słowem „będziemy żyć”.
tn Dwie miary ludzkiego karcenia (krótko i po uważaniu) — i jedna Boża: pożytek, a jego treścią „udział w JEGO świętości”: cel karcenia nie jest dyscyplinarny, lecz rodzinny — upodobnienie dziecka do Ojca (por. Kpł 19:2: „bądźcie święci, bo ja jestem święty”).
tn Zdanie o rzadkiej uczciwości: żadne karcenie nie smakuje radością — autor nie każe udawać. „Wyćwiczonym” (γεγυμνασμένοις, gegymnasmenois) — ta sama siłownia, co zmysły „wyćwiczone” pełnych (5:14). „Pokojowy owoc sprawiedliwości” — niemal ta sama fraza, którą nasz Jakub zamyka mowę o dwóch mądrościach: „owoc sprawiedliwości w pokoju jest siany” (Jk 3:18; por. Iz 32:17): dwa listy podają sobie ten owoc przez miedzę.
tn Iz 35:3 wg LXX — słowo w słowo o rękach i kolanach; a Izajasz mówi dalej: „odwagi! oto wasz Bóg… sam przyjdzie i zbawi was” (Iz 35:4): autor każe wspólnocie robić dla siebie nawzajem to, co prorok dla Izraela — prostować zmęczonych obietnicą nadchodzącego.
tn Prz 4:26 wg LXX: „proste tory czyń swoim stopom”. „To, co chrome” — kulejący członek wspólnoty (por. „ociężali”, „słabnący”, „pozostający w tyle”): na krzywej ścieżce kulawy zwichnie nogę do reszty, na prostej — wyrówna krok; prosta droga jednych jest ortopedią drugich.
tn „Ścigajcie” (διώκω, diōkō — czasownik pościgu): nogi dopiero co wyprostowane dostają kierunek — za pokojem i uświęceniem, dwoma rzeczami, które ucieka się gonić. „Nikt nie zobaczy Pana” — widzenie jako stawka (por. Mt 5:8; Hbr 9:28: „ukaże się wyczekującym”): uświęcenie nie jest ozdobą pobożnych, jest optyką.
tn „Nie pozostał w tyle” — to samo słowo, co „spóźniony” w 4:1: maruderów wypatruje się po to, by ich dogonić, nie spisać. „Korzeń gorzkości, wyrastając w górę” — dosłownie z Pwt 29:17 wg LXX, z przestrogi przymierza o człowieku, który słysząc przekleństwa, błogosławi się w sercu: „będzie mi dobrze” — odstępstwo rosnące w ukryciu, póki nie wzejdzie. Rodzina „gorzkości” z 3:8 (bunt-Meriba): Meriba może wykiełkować w środku wspólnoty; „skalało się wielu” — gorycz jest zaraźliwa.
tn „Bezbożny” (βέβηλος, bebēlos — dosłownie: deptalny, ogólnodostępny — profan: człowiek bez progu świętości); „jak Ezaw” może dotyczyć tylko drugiego słowa — o rozpuście Ezawa Rodzaju milczy (mówi o niej późniejsza tradycja). „Pierworództwo” (πρωτοτόκια, prōtotokia) — rodzina słowa, które jest tytułem Syna (1:6) i kościoła (12:23): Ezaw oddał za miskę dokładnie to, o czym jest cały ten list. „Za jeden posiłek” — cena wpisana do aktu na wieki (Rdz 25:29-34: „i wzgardził Ezaw pierworództwem”).
tn Czego szukał ze łzami? Grecki zaimek pozwala na „błogosławieństwo” i na „zmianę zdania” — Rdz 27:34-38 pokazuje płacz o błogosławieństwo („pobłogosław i mnie, ojcze mój!”), którego Izaak nie mógł już przepisać: „miejsce na zmianę zdania” (μετάνοια, metanoia — tu raczej cofnięcie skutków niż wewnętrzna pokuta) było zajęte — słowo padło. Jak w 6:4-6 i 10:26: mowa nie o potknięciu, lecz o SPRZEDAŻY pierworództwa — bywają podpisy, które stają się historią. Dla adresatów kuszonych „jednym posiłkiem” świętego spokoju — ostrzeżenie o wadze łez, które przychodzą po fakcie.
tn „Góry” dopowiadamy (kursywa) — baza mówi tylko „do namacalnego i płonącego ogniem” (część rękopisów dodaje „górze”; kontrast z górą Syjon w w. 22 dopowiada resztę). „Namacalnej” — Synaj był fizyczny aż do bólu: dotknięcie karano śmiercią (w. 20; Wj 19:12-13); krajobraz z Pwt 4:11 („góra płonęła ogniem aż do serca niebios: ciemność, chmura, mrok”). „PRZYSTĄPILIŚCIE” — perfectum liturgicznego czasownika (4:16; 10:22): wasze przystąpienie już się dokonało — pytanie tylko, do czego.
tn „Straszliwe” — trzeci raz w liście (10:27.31). „Przerażony jestem” — autentyczne słowa Mojżesza z Pwt 9:19 wg LXX — tyle że wypowiedziane tam PO grzechu złotego cielca; autor przenosi je na samą teofanię: nawet pośrednik przymierza trząsł się pod tą górą („i drżący” — dopowiedzenie autora). Taka była góra, do której NIE przystąpiliście.
tn Zaczyna się lista ośmiu członów nowej góry (ww. 22-24) — architektura Syjonu naprzeciw grozy Synaju. „Miasto Boga żywego” — to, którego fundamentów wypatrywał Abraham (11:10) i które „przygotował” Bóg (11:16). „Uroczyste zgromadzenie” (πανήγυρις, panēgyris — tylko tu w NT): świąteczny festyn całego miasta — aniołowie nie stoją na warcie, świętują.
tn „Kościół PIERWORODNYCH” — wszyscy w tym mieście noszą tytuł Syna (1:6): pierworodni, chronieni krwią jak w Egipcie (11:28), z pierworództwem, którego nie wolno sprzedać (12:16). „Zapisanych w niebiosach” — obywatelstwo z rejestru (por. Łk 10:20). „Duchy sprawiedliwych uczynionych pełnymi” — galeria z rozdziału 11 już dopełniona: obietnica „nie bez nas” (11:40) tu jest faktem — czekali na nas i doczekali się.
tn Ostatni człon listy wiąże cztery nici księgi naraz: „pośrednik” (8:6; 9:15), imię na końcu, „krew pokropienia” (9:19-21; 10:22) — i puenta: krew Abla wołała z ziemi o pomstę (Rdz 4:10), a jego wiara „jeszcze mówi” (11:4) — ta krew „mówi LEPIEJ” (κρεῖττον, kreitton — słowo-klucz listu po raz ostatni): nie głośniej — lepiej, bo o przebaczeniu. Drobiazg dla ucha: „nowego” przymierza autor mówi tu jedynym w liście słowem νέα (nea) — „młode, świeże” (wszędzie indziej καινή, kainē, „nowe jakościowo”): przymierze wciąż świeże jak krew pokropienia.
tn „Przed Tym, który MÓWI” — czas teraźniejszy: mowa, od której zaczęła się księga (1:1-2), wciąż trwa; i ta sama logika „o ileż bardziej”, którą otwierało pierwsze ostrzeżenie (2:1-3) — list domyka swój pierwszy łuk. „Wzbraniali się” — to samo słowo, co pod Synajem (w. 19): tam prosili, by Bóg przestał mówić; wysłuchani zostali inaczej, niż chcieli.
tn Ag 2:6 — prorok pocieszający budowniczych drugiej świątyni. „OBIECAŁ” — wstrząs jako obietnica, nie groźba: po ostatnim wstrząsie zostaje tylko to, czego wstrząsnąć się nie da (w. 27); „jeszcze RAZ” — znów słowo ἅπαξ (hapax): nawet trzęsienie świata Bóg robi raz.
tn Egzegeza dwóch słów proroka — jak przy „dziś” (4:7-8): „jeszcze raz” znaczy „ostatni raz”. „Przeniesienie” (μετάθεσις, metathesis) — trzeci i ostatni ruch tego słowa: przeniesione kapłaństwo (7:12), przeniesiony Henoch (11:5), przeniesione wszystko, co stworzone — przenosiny, nie unicestwienie, ręką Tego, który przenosi swoich. „Aby TRWAŁY” — nić trwania (μένω, menō: 1:11; 7:3.24; 10:34; 13:1.14): przesiew świata robi się po to, żeby zostało to, co trwa.
tn „Miejmy wdzięczność” — po grecku dosłownie „miejmy ŁASKĘ” (χάρις, charis znaczy jedno i drugie): wdzięczność to łaska odbita z powrotem. „Służmy” (λατρεύω, latreuō) — słowo służby przybytku (8:5; 9:9): cała liturgia cieni wraca jako nasza rzeczywista; „jak Mu się podoba” — rodzina Henocha (11:5-6); „z bogobojnością” — ostatnie ogniwo nici εὐλάβεια (eulabeia) (5:7; 11:7): ta sama cześć, z którą modlił się Syn i budował Noe.
tn Pwt 4:24 — z mowy o zazdrosnej miłości przymierza. Ogień, który płonął na tamtej górze (w. 18), nie zgasł na Syjonie — zmieniło się nasze miejsce wobec niego: już nie z daleka i nie w przerażeniu Mojżesza, lecz z bogobojnością domowników. Bóg nie złagodniał między górami — to nas przeniesiono.
tn Trzy słowa po grecku — najkrótszy werset księgi, a w nim jej wielkie słowo: „niech TRWA” (μένω, menō — 1:11; 7:24; 12:27): wśród rzeczy niewstrząsalnych, które mają pozostać po przesiewie, autor na pierwszym miejscu stawia miłość braterską. Po rozdziale 2 („nie wstydzi się nazywać ich braćmi”) braterstwo nie jest tu metaforą — jest pokrewieństwem przez krew Pierworodnego.
tn Po miłości braterskiej (φιλαδελφία, philadelphia) — miłość do obcych (φιλοξενία, philoxenia): ta sama miłość, szersze drzwi. „Ugościli aniołów, nie wiedząc” — Abraham pod dębami Mamre i Lot w bramie Sodomy (Rdz 18–19): obaj nakrywali do stołu, zanim wiedzieli, komu. Cała pointa gościnności mieści się w „nie wiedząc” (por. Mt 25:35-40).
tn „Współuwięzieni” — wyobraźnia solidarności, którą już raz okazali (10:34); „krzywdzonych” (κακουχούμενοι, kakouchoumenoi) — dokładnie słowo o tułaczach wiary z 11:37: ci z galerii mają dziś adresy i sygnatury spraw. „Sami jesteście w ciele” — nie: „to i was może spotkać”, lecz głębiej: jedno ciało czuje razem.
tn „Nieskalane” (ἀμίαντος, amiantos) — to samo słowo, którym opisany jest Arcykapłan (7:26): czystość małżeńskiego łoża nosi w tym liście przymiotnik Chrystusa. „Będzie sądził Bóg” — tam, gdzie ludzki wzrok nie sięga i ludzki sąd nie zagląda.
tn W greckim zdaniu Boga piętrzy się PIĘĆ przeczeń — najmocniejsze „nie” Starego Testamentu (składanka obietnic z Pwt 31:6.8 i Joz 1:5, danych na progu ziemi obiecanej). „Nie opuszczę” (ἐγκαταλείπω, enkataleipō) — to samo słowo, którym 10:25 nazwało porzucanie zgromadzenia i którym woła Ps 22:2 („czemuś mnie opuścił”): czego Bóg przysięga nie zrobić nam — nie róbmy braciom. Wolność od pieniędzy nie stoi tu na pogardzie do rzeczy, lecz na obecności Osoby: kto ma Nieopuszczającego, może poprzestać na tym, co jest.
tn Ps 118:6 wg LXX — z psalmu paschalnego Hallelu (śpiewanego także przy Wieczerzy — Mk 14:26). Struktura dialogu: On mówi „nie porzucę” (w. 5) — my odpowiadamy psalmem. „Pomocnik” (βοηθός, boēthos) — rodzina pomocy-na-krzyk z 2:18 i 4:16: ostatni raz brzmi ten dzwon.
tn „Przewodzący” (ἡγούμενοι, hēgoumenoi) — trzykrotna rama zakończenia (ww. 7.17.24); ci tutaj to pokolenie założycieli — „mówili wam słowo” (czas przeszły; może ci od 2:3). „Kres ich drogi” (ἔκβασις, ekbasis — wynik, jak wyjście z rachunku): u niektórych zapewne męczeński (por. 12:4?); wspólnota ma swoją lokalną dogrywkę rozdziału 11 — „naśladujcie” jak 6:12.
tn Klamra całej księgi w jednym zdaniu bez czasownika: „TY JESTEŚ TEN SAM” mówił psalm o Stwórcy, który przeżyje niebiosa (1:12) — teraz to samo wyznanie nosi imię: Jezus Chrystus. „Dziś” — to samo „dziś”, które psalm 95 trzymał otwarte (3:7–4:7); „wczoraj” — dni Jego ciała (5:7). Przewodzący odchodzą (w. 7) — Ten zostaje; dlatego następny werset może ostrzec przed nowinkami.
tn „Nie dajcie się UNOSIĆ” — znów prąd znoszący łódź (jak 2:1): nauki „różnorodne i obce” działają jak dryf, nie jak szturm. „Umacniane” (βεβαιόω, bebaioō) — rodzina niewzruszonej gwarancji (2:2-3; 6:19): serce kotwiczy się łaską; „pokarmy” — spory o menu kultowe i przepisy stołu (por. 9:10); „nie pomogły” — echo 4:2: tamtym nie pomogło słowo bez wiary, tym — pokarmy bez łaski.
tn Zdanie-zagadka, celowo niedomknięte: czym jest „nasz ołtarz” — krzyżem? Chrystusem samym? stołem Wieczerzy? Autor zostawia otwarte; pewne jest „MAMY” (jak 4:14; 8:1; 10:19): odwrócenie ról — ci, którzy służą cieniom (8:5), nie mają wstępu do stołu rzeczywistości. I znów czas teraźniejszy „służą” — świątynny dym jeszcze idzie w górę, gdy te słowa są pisane.
tn Przepis Jom Kippur (Kpł 16:27): ofiary, których krew weszła do samego wnętrza, ciałem płonęły NA ZEWNĄTRZ, za obozem. Sama topografia była proroctwem: im głębiej krew, tym dalej za bramę ciało.
tn Trzykrotne „poza”: ciała za obozem (w. 11), Jezus za bramą (w. 12 — Golgota leżała poza murami, J 19:20), my — za obóz (w. 13). Po całej księdze o WCHODZENIU (do odpoczynku, za zasłonę, do świątyni) ostatnie wezwanie brzmi: WYJDŹMY — bo od 10:19-20 wejście do świątyni i wyjście za bramę to ta sama strona zasłony. „Niosąc jego zniewagę” — nić domknięta: zniewagi wasze (10:33), zniewaga Chrystusa jako skarb Mojżesza (11:26), Jego zniewaga na naszych ramionach (tu).
tn Ostatni węzeł dwóch nici: MIASTA (z fundamentami — 11:10; przygotowane — 11:16; Syjon — 12:22; przyszłe — tu) i TRWANIA (μένουσαν, menousan): jedyne trwałe miasto nie jest stąd — więc wychodzenie za obóz nie jest bezdomnością, jest kierunkiem. „Szukamy” — jak tamci przybysze „szukali ojczyzny” (11:14): list kończy się w ich namiotach.
tn „Ofiara chwały” — kategoria z Tory (Kpł 7:12; por. Ps 50:14.23), jedyna, która przechodzi na nowy ołtarz. „Owoc warg” — Oz 14:3 wg LXX: „oddamy owoc naszych warg” (w hebrajskim: „cielce naszych warg”!) — prorok na długo przed tym listem wiedział, że wargi mogą zastąpić cielce. „Nieustannie” (διὰ παντός, dia pantos) — słowo o nieprzerwanej służbie kapłanów w przybytku (9:6): tamta liturgia bez przerw przenosi się na usta ludu; „wyznających” — rodzina „wyznania” (3:1; 4:14; 10:23).
tn Trzy ofiary nowego ołtarza: chwała (w. 15), czynienie dobra, „wspólnota darów” (κοινωνία, koinōnia — dzielenie się, także dobrami materialnymi; por. 10:33-34). „Ma upodobanie” — rodzina Henocha (11:5-6) i finału (12:28): podobać się Bogu można wargami, rękami i portfelem — to trzeci ołtarz listu.
tn „Zdadzą słowo” — dokładnie fraza z 4:13 („Ten, przed którym stanie nasze słowo”): przewodzący staną w tym samym miejscu co wszyscy, tyle że z rachunkiem za cudze dusze — stąd „czuwają” (ἀγρυπνέω, agrypneō — nie dosypiają). Posłuch ma tu uzasadnienie pastoralne, nie władcze: wzdychający pasterz to strata dla owiec; a miarę przewodzenia podał w. 7 — tacy, których wiarę da się naśladować.
tn Autor wychodzi zza kazania: „módlcie się za nas”. „Dobre sumienie” — sumienie po przejściach rozdziałów 9–10: oczyszczone (9:14), pokropione (10:22) — jedyny tytuł do prośby o modlitwę, jaki podaje.
tn Jedyna wprost wypowiedziana wzmianka zmartwychwstania w całym liście — i to słowami Izajasza o Mojżeszu: „gdzie jest Ten, który wyprowadził Z MORZA pasterza owiec?” (Iz 63:11 wg LXX) — z morza → z martwych: nowy Mojżesz przeprowadzony przez głębszą wodę, i to „we krwi wiecznego przymierza” (por. Za 9:11: „przez krew twojego przymierza uwolniłem twoich więźniów”). „Pasterz owiec WIELKI” — jak „kapłan wielki” (10:21): szyk hebrajski, tytuł na końcu; i jak w Lb 35:25 — wszystko wisiało na życiu wielkiego kapłana: ten żyje.
tn „Niech was WYPOSAŻY” (καταρτίζω, katartizō) — trzeci akord jednego czasownika: ciało przygotowane Synowi (10:5), wieki przygotowane słowem (11:3), wy — wyposażeni w dobro: ta sama ręka pracuje od stworzenia po tę modlitwę. „Ku pełnieniu jego woli” — jak Wchodzący na świat: „oto przychodzę, aby czynić twoją wolę” (10:7-9); i ciche przejście zaimka: „niech WAS wyposaży… czyniąc w NAS” — autor wchodzi pod własne błogosławieństwo. tc Baza czyta „na wieki”, większość rękopisów — „na wieki wieków”.
tn „Słowo zachęty” (λόγος τῆς παρακλήσεως, logos tēs paraklēseōs) — tak nazywano synagogalną homilię (dokładnie tym zwrotem proszą Pawła w Dz 13:15!): autor sam podpowiada gatunek swojego dzieła — to kazanie posłane w kopercie listu. „Napisałem krótko” — po trzynastu rozdziałach; humor autorów natchnionych bywa niedoceniany.
tn Jedyne współczesne imię w liście: Tymoteusz — najpewniej ten Pawłowy, „uwolniony” (z więzienia?). To zdanie od starożytności karmi pytanie o autora: krąg Pawła — na pewno; sam Paweł — wątpliwe (2:3: autor słyszał ewangelię z drugiej ręki — inaczej niż Ga 1:12). Najuczciwiej powiedział Orygenes: „kto napisał ten list, wie sam Bóg”.
tn „Ci z Italii” — najpewniej Italczycy przebywający poza domem i pozdrawiający swoich: wtedy list wędruje DO Italii — może do Rzymu, gdzie najwcześniej go znano i cytowano (list Klemensa, ok. 96 r.). Trzecia wzmianka „przewodzących” domyka ramę (ww. 7.17).
tn Ostatnie słowo księgi — „łaska”: ta, do której tronu list zapraszał (4:16), która umacnia serce (13:9) i którą odbija wdzięczność (12:28). Po wszystkich górach, zasłonach, przysięgach i ostrzeżeniach — na drogę wystarczą trzy słowa. tc Część rękopisów dodaje „Amen”.

Glosariusz — słowa klucze księgi

Najważniejsze słowa tej księgi i to, jak je konsekwentnie oddajemy: greckie hasło z transliteracją, numer Stronga, polskie oddanie i miejsca wystąpień.

κρείττων kreittōn G2909: lepszy ww. 1:4 SŁOWO-KLUCZ listu (13×: 1:4; 6:9; 7:7.19.22; 8:6 2×; 9:23; 10:34; 11:16.35.40; 12:24) — rezerwacja wyłączna: „lepszy” TYLKO dla κρείττων; πλείων (11:4) będzie „większy”
κληρονόμος / κληρονομέω klēronomos / klēronomeō G2818 / G2816: dziedzic / odziedziczyć ww. 1:2 / 1:4, 1:14 klamra rozdziału 1: dziedzic wszystkiego → odziedziczył imię → dziedziczący zbawienie; rodzina wróci w 6:12.17; 9:15; 11:7-9; 12:17
μέτοχος metochos G3353: towarzysz ww. 1:9 most: 3:1 (towarzysze powołania), 3:14 (towarzysze Chrystusa), 6:4 (towarzysze Ducha), 12:8 — jedno słowo przez całą księgę; pokrewny CZASOWNIK μετέχω oddawany kontekstowo (2:14 „stał się uczestnikiem”; 5:13; 7:13)
λειτουργός / λειτουργικός leitourgos / leitourgikos G3011 / G3010: sługa / służebny ww. 1:7 / 1:14 słowo posługi świątynnej; wróci o Chrystusie w 8:2 — inne niż θεράπων (3:5, o Mojżeszu)
διαφορώτερος diaphorōteros G1313: znakomitszy ww. 1:4 ten sam stopień wyższy wróci w 8:6 (znakomitsza służba) — most
ὑπόστασις hypostasis G5287: istota (1:3) / podstawa (3:14) ww. 1:3, 3:14 3× w liście: 1:3; 3:14; 11:1 — jednego polskiego słowa się nie da; mostem są przypisy wiążące (4 i 54); 11:1 planowo „podstawa”
μένω / διαμένω menō / diamenō G3306 / G1265: trwać ww. 1:11 nić księgi: 7:3.24; 10:34; 12:27; 13:1.14 — to, co trwa, wobec tego, co przemija
ὁ αὐτός ho autos G846: ten sam ww. 1:12 wróci w 13:8 „Jezus Chrystus… ten sam” — klamra całego listu
σωτηρία sōtēria G4991: zbawienie / ocalenie (11:7) ww. 1:14, 2:3.10, 5:9, 6:9, 9:28, 11:7 rozjazd celowy TYLKO w 11:7 (arka Noego — konkret ratunku; przypis 199); wszędzie indziej „zbawienie”
πνεῦμα pneuma G4151: wiatr (1:7) / duch (1:14) ww. 1:7, 1:14 jedno greckie słowo — psalm gra oboma znaczeniami; rozjazd celowy, przypis 14
πρωτότοκος prōtotokos G4416: Pierworodny ww. 1:6 wróci w 11:28 (pierworodni Egiptu) i 12:23 (kościół pierworodnych)
οἰκουμένη oikoumenē G3625: zamieszkany świat ww. 1:6 wróci w 2:5 („przyszły zamieszkany świat”) — nie mylić z αἰῶνες „wieki” (1:2) ani κόσμος
αἰών aiōn G165: wiek / wieki ww. 1:2, 1:8 1:2 „uczynił wieki”; 1:8 „na wiek wieku”; ODRÓŻNIAĆ od εἰς τὸ διηνεκές (7:3; 10:1.12.14) — tam „nieprzerwanie”
rodzina τελει- (τελειόω…) telei- (teleioō) G5048: rdzeń pełn-: uczynić pełnym / pełnia / pełny / dopełnienie ww. 2:10, 5:9.14, 6:1, 7:11.19.28 PROGRAMOWE: 2:10; 5:9.14; 6:1; 7:11.19.28; 9:9.11; 10:1.14; 11:40; 12:2.23 — przekłady rwą (doskonały/dojrzały); u nas jeden rdzeń, spójny z Jk τέλειος=pełny i 1 J τελειόω=dopełnić; w LXX τελείωσις = język WYŚWIĘCENIA kapłana (Wj 29; Kpł 8 — przypis 32)
ἀρχηγός archēgos G747: przewodnik ww. 2:10 most do 12:2 (przewodnik wiary); ten, kto idzie pierwszy i otwiera drogę
μισθαποδοσία misthapodosia G3405: odpłata ww. 2:2 w NT tylko Hbr: 2:2; 10:35; 11:26 (+ μισθαποδότης 11:6 „ten, który odpłaca”) — most
ὑποτάσσω hypotassō G5293: poddać ww. 2:5, 2:8 (4×) gęste w 2:5-8 (Ps 8); nie używać „poddany” dla ἔνοχος (2:15 „podlegali”)
γεύομαι geuomai G1089: skosztować ww. 2:9 most do 6:4-5 (skosztowali daru i słowa)
πειράζω / πειρασμός peirazō / peirasmos G3985 / G3986: poddać próbie / próba ww. 2:18 (2×) rodzina πειρ- jak w Jk 1 (próba i kuszenie naraz); wróci 3:8; 4:15; 11:17.37
ἱλάσκομαι hilaskomai G2433: przebłaganie (dla przebłagania) ww. 2:17 spójnie z 1 J 2:2; 4:10 (ἱλασμός „przebłaganie”) — most międzyksięgowy; ἱλαστήριον 9:5 „przebłagalnia”
σπέρμα sperma G4690: potomstwo ww. 2:16 domena: potomkowie Abrahama (tak też 11:11.18); w 1 J 3:9 „nasienie” — inna domena (metafora zrodzenia), rozjazd celowy na białej liście
βέβαιος / βεβαιόω bebaios / bebaioō G949 / G950: niewzruszony / potwierdzić ww. 2:2 / 2:3 język prawnej gwarancji; rodzina wróci: 3:6.14; 6:16.19; 9:17; 13:9 — pilnować rdzenia w miarę możliwości
μερισμός merismos G3311: przydział (2:4) / rozdzielenie (4:12) ww. 2:4 to samo słowo wróci w 4:12 (rozdzielenie duszy i ducha) — rozjazd konieczny, odnotować przy 4:12
ἀρχιερεύς archiereus G749: arcykapłan ww. 2:17 pierwsze wystąpienie osi listu (17× w Hbr)
ἐπαισχύνομαι epaischynomai G1870: wstydzić się ww. 2:11 most do 11:16 (Bóg nie wstydzi się być nazywany ich Bogiem)
κατάπαυσις / καταπαύω katapausis / katapauō G2663 / G2664: odpoczynek / odpocząć (dać odpoczynek) ww. 3:11.18; 4:1.3 (2×).5.10.11 / 4:4.8.10 słowo bloku 3–4 (Ps 95 + Rdz 2:2 tym samym czasownikiem); odpoczynek OD WROGÓW po wejściu do ziemi (Pwt 12:9-10; Joz 21:44)
σαββατισμός sabbatismos G4520: odpoczynek szabatowy ww. 4:9 hapax — prawdopodobnie ukuty przez autora; przypis 64
παρρησία parrēsia G3954: śmiałość ww. 3:6, 4:16 spójnie z 1 J 2:28 itd. i Flm 8; w Hbr 4×: 3:6; 4:16; 10:19.35 — nić przywileju otwartych ust
ὁμολογία homologia G3671: wyznanie ww. 3:1, 4:14 most: 3:1; 4:14; 10:23 — „trzymać się wyznania”
θεράπων therapōn G2324: służebnik ww. 3:5 zaszczytny tytuł Mojżesza z Lb 12:7 LXX; INNE słowo niż λειτουργός „sługa” (1:7) i δοῦλος
κατασκευάζω kataskeuazō G2680: zbudować ww. 3:3.4 (2×) wróci 9:2.6 (urządzić przybytek) i 11:7 (arka)
ἀπείθεια / ἀπειθέω apeitheia / apeitheō G543 / G544: opór / stawić opór ww. 4:6.11 / 3:18 czynna odmowa dania się przekonać; ODRÓŻNIAĆ od παρακοή „nieposłuszeństwo” (2:2) i ἀπιστία „niewiara” (3:12.19)
ἀπιστία apistia G570: niewiara ww. 3:12.19 para z „oporem” 3:18-19 — dwie twarze tego samego
παραπικρασμός parapikrasmos G3894: bunt ww. 3:8.15 (+ czasownik 3:16) dosł. „roz-gorzknienie” (rodzina πικρός „gorzki” — Jk 3:11.14; Hbr 12:15 korzeń gorzkości); LXX tak oddała nazwę Meriba — przypis 49
προσέρχομαι proserchomai G4334: przystępować ww. 4:16 czasownik liturgiczny zbliżania się do ołtarza; most: 7:25; 10:1.22; 11:6; 12:18.22
ὑπόδειγμα hypodeigma G5262: przykład (4:11) / odwzór (8:5; 9:23) ww. 4:11 rozjazd planowany: tu moralny przykład, tam kopia-odwzór przybytku — odnotować przy 8:5
ὑστερέω hystereō G5302: spóźnić się (zostać w tyle) ww. 4:1 wróci w 12:15 — ta sama troska o pozostających w tyle
κατανοέω katanoeō G2657: przyjrzeć się uważnie ww. 3:1 wróci w 10:24 — najpierw wpatrzenie w Jezusa, potem wpatrzenie w siebie nawzajem
εὐλάβεια / εὐλαβέομαι eulabeia / eulabeomai G2124 / G2125: bogobojność / bogobojnie ww. 5:7 rodzina tylko Hbr w NT: 5:7; 11:7 (Noe); 12:28 — most; decyzja-crux przy 5:7
νωθρός nōthros G3576: ociężały ww. 5:11, 6:12 tylko 2× w NT — oba tu: klamra nawiasu ostrzegawczego 5:11–6:12
ἅπαξ / ἐφάπαξ hapax / ephapax G530 / G2178: raz / raz na zawsze ww. 6:4 / 7:27 słowo-pieczęć drugiej połowy listu: ἐφάπαξ 7:27; 9:12; 10:10; ἅπαξ 6:4; 9:7.26-28; 10:2; 12:26-27
ἐπαγγελία epangelia G1860: obietnica ww. 4:1, 6:12.15.17, 7:6 14× w liście; zawsze „obietnica”
μετάθεσις / μετατίθημι metathesis / metatithēmi G3331 / G3346: przeniesienie / przenieść ww. 7:12 (2×) most: 11:5 (Henoch przeniesiony); 12:27 (przeniesienie rzeczy chwiejnych); + ἀμετάθετος 6:17-18 „niezmienny”
καταπέτασμα katapetasma G2665: zasłona ww. 6:19 most: 9:3; 10:20 (zasłona = Jego ciało); język Kpł 16:2 LXX
δεκάτη / δεκατόω / ἀποδεκατόω dekatē / dekatoō / apodekatoō G1181 / G1183 / G586: dziesięcina / wziąć (dać) dziesięcinę ww. 7:2.4.5.6.8.9 oś 7:1-10
εἰς τὸ διηνεκές eis to diēnekes G1336: nieprzerwanie ww. 7:3 PROGRAMOWE (dysertacja Baylisa zweryfikowana): 7:3; 10:1.12.14 — konsekwentnie ODRÓŻNIANE od εἰς τὸν αἰῶνα „na wiek”
ὁρκωμοσία / ὅρκος horkōmosia / horkos G3728 / G3727: przysięga ww. 7:20.21.28 / 6:16.17 oś 6:13-18 i 7:20-28
διαθήκη diathēkē G1242: przymierze ww. 7:22 pierwsze z 17 wystąpień; CRUX przymierze/testament czeka w 9:16-17 — tam decyzja
ἀθέτησις / ἀθετέω athetēsis / atheteō G115 / G114: uchylenie / uchylić ww. 7:18 termin prawny; most: 9:26 (uchylenie grzechu!) i 10:28 (kto uchylił Prawo)
ἐντυγχάνω entynchanō G1793: wstawiać się ww. 7:25 żywe wstawiennictwo — por. Rz 8:34
πρόκειμαι prokeimai G4295: leżeć przed (nami) ww. 6:18 most wyścigu: 6:18 nadzieja przed nami; 12:1 bieg przed nami; 12:2 radość przed Nim
μακροθυμία makrothymia G3115 / G3114: cierpliwość / okazać cierpliwość ww. 6:12 / 6:15 spójnie z Jk 5:7-10 — czekająca cierpliwość Abrahama
ὅσιος hosios G3741: świątobliwy ww. 7:26 w LXX stały odpowiednik hebr. chasid; INNE słowo niż ἅγιος „święty”
πληροφορία plērophoria G4136: pełna pewność ww. 6:11, 10:22 most 6:11↔10:22; NIE należy do rodziny τελει- „pełni”
τὰ ἅγια ta hagia G39: świątynia (Święte / Święte Świętych w 9:2-3) ww. 8:2, 9:8.12.24.25, 10:19 dosł. „święte [miejsca]”; nazwy sal w 9:2-3 wielką literą
λατρεύω / λατρεία latreuō / latreia G3000 / G2999: pełnić służbę / służba (Boża) ww. 8:5, 9:1.6.9.14 służba kultyczna; wróci 10:2; 12:28; 13:10
συνείδησις syneidēsis G4893: sumienie ww. 9:9.14, 10:2.22 oś rozdz. 9–10: dokąd nie sięgała krew zwierząt; wróci 13:18
ῥαντίζω / ῥαντισμός rhantizō / rhantismos G4472 / G4473: pokropić / pokropienie ww. 9:13.19.21, 10:22 most do 12:24 (krew pokropienia); ryty: Wj 24; Lb 19; Kpł 14
ἐγκαινίζω enkainizō G1457: zainaugurować ww. 9:18 otworzyć jako nowe (stąd Chanuka); most do 10:20 (nowa i żywa droga)
μεσίτης mesitēs G3316: pośrednik ww. 8:6, 9:15 por. czasownik 6:17; wróci 12:24
παλαιόω palaioō G3822: zestarzeć (uczynić przestarzałym) ww. 8:13 (2×) MOST do 1:11 (niebiosa zestarzeją się jak szata) — stare przymierze dzieli los starego stworzenia
ἀμελέω ameleō G272: zaniedbać ww. 8:9 MOST do 2:3 (jeśli zaniedbamy tak wielkie zbawienie) — zaniedbanie za zaniedbanie
ἱλαστήριον hilastērion G2435: przebłagalnia ww. 9:5 kapporet — wieko arki (Kpł 16:14-15); rodzina ἱλασ- (2:17; 8:12 ἵλεως); por. Rz 3:25
λύτρωσις / ἀπολύτρωσις lytrōsis / apolytrōsis G3085 / G629: odkupienie ww. 9:12 / 9:15 wykup jeńca/niewolnika; 11:35 ἀπολύτρωσις „uwolnienie”
ἄμωμος amōmos G299: bez skazy ww. 9:14 kwalifikacja zwierząt ofiarnych (Kpł 1:3 LXX ἄμωμον) — zweryfikowane lokalnie
σκιά skia G4639: cień ww. 8:5, 10:1 para z ὑπόδειγμα „odwzór” (8:5; 9:23) i ἀντίτυπος „odbicie” (9:24) — słownik kopii
εὐαρεστέω euaresteō G2100: podobać się (Bogu) ww. 11:5.6 nić finału: 12:28 (εὐαρέστως); 13:16.21 — z LXX Rdz 5:24 o Henochu
ὀνειδισμός oneidismos G3680: zniewaga ww. 10:33, 11:26 nić: zniewagi wasze (10:33) — zniewaga Chrystusa skarbem Mojżesza (11:26) — Jego zniewaga niesiona poza obóz (13:13)
παιδεία paideia G3809: karcenie ww. 12:5-11 (rodzina) wychowawcze karcenie ojca (Prz 3:11-12; Pwt 8:5) — to samo tło co Jk 1:2-4
πόλις polis G4172: miasto ww. 11:10.16 nić: miasto z fundamentami (11:10) — przygotowane (11:16) — Syjon (12:22) — przyszłe (13:14)
καταρτίζω katartizō G2675: przygotować (wyposażyć) ww. 11:3 MOST: 10:5 (ciało mi przygotowałeś) — 11:3 (wieki przygotowane słowem) — 13:21 (niech was wyposaży w dobro)
ἡγούμενοι hēgoumenoi G2233: przewodzący ww. — 13:7.17.24 — trzykrotna rama zakończenia
ξένος / παρεπίδημος xenos / parepidēmos G3581 / G3927: obcy / przybysz ww. 11:13 słowa Abrahama z Rdz 23:4 LXX (πάροικος καὶ παρεπίδημος); por. 1 P 2:11