List do Filemona

Przypisy

1. tn Jedyny list, który Paweł otwiera nie tytułem apostoła, lecz słowem „więzień” (δέσμιος, desmios). To ustawia całą prośbę: Paweł nie powołuje się na swój urząd — będzie prosił jako więzień w kajdanach. Dopełniacz „Chrystusa Jezusa” jest otwarty jak w grece: należący do Chrystusa i uwięziony z Jego powodu.
2. tn Dosł. „umiłowanemu i współpracownikowi naszemu” (ἀγαπητῷ καὶ συνεργῷ ἡμῶν, agapētō kai synergō hēmōn). „Współpracownik” (συνεργός, synergos) wróci w w. 24 — Filemon stoi w jednym szeregu z Markiem i Łukaszem.
3. tc Tak edycje krytyczne (ἀδελφῇ, adelphē); tekst bizantyjski: „umiłowanej” (ἀγαπητῇ, agapētē).
4. tn Dosł. „współżołnierz” (συστρατιώτης, systratiōtēs) — jedno z trzech Pawłowych słów na „współ-”, którymi otacza się towarzyszami: „współpracownik” (w. 1), „współżołnierz” (tu), „współwięzień” (w. 23). W tekście dajemy utarty idiom „towarzysz broni” (tak też Biblia Tysiąclecia) zamiast rzadkiego „współżołnierza”; to pierwsza z metafor militarnych listu.
5. tn ἐκκλησία (ekklēsia) — zgromadzenie, wspólnota; tu: kościół zbierający się w prywatnym domu (κατʼ οἶκόν σου, katʼ oikon sou — „w twoim domu”).
6. sn „Wam” — liczba mnoga: prywatna sprawa Filemona (od w. 4 Paweł mówi „ty”) jest od początku postawiona wobec całej wspólnoty; liczba mnoga wróci w w. 22 i 25.
7. tn Szyk grecki to najpewniej chiazm: miłość — wiara — do Pana — do świętych; wiara odnosi się do Pana, miłość do świętych. Zachowujemy porządek oryginału; wydanie czytelnicze rozplata chiazm (wiara — Panu, miłość — świętym). Greka używa dwóch przyimków (πρός, pros o Panu, εἰς, eis o świętych) — w przekładzie rozróżnione: „ku” i „do”; tc WH/Treg mają εἰς (eis) także o Panu.
8. tn „Aby” podaje treść modlitwy z w. 4 — wersety 4–6 są w grece jednym zdaniem (tak też JFB).
9. tn ἡ κοινωνία τῆς πίστεώς σου (hē koinōnia tēs pisteōs sou) — najtrudniejsze wyrażenie listu. Możliwości: (a) wspólnota, którą tworzy twoja wiara; (b) udział innych w twojej wierze; (c) hojne udzielanie się twojej wiary (tak JFB: „hojność płynąca z twojej wiary”; por. LSJ: κοινωνία, koinōnia także „datek, jałmużna”). Współczesne przekłady angielskie rozchodzą się dokładnie po tych liniach: WEB czyta jak my („wspólnota twojej wiary”), ESV wybiera „dzielenie się twoją wiarą”, BSB — „twój współudział w wierze”, a NET parafrazuje: „wiara, którą dzielisz z nami”. Polskie „wspólnota twojej wiary” z otwartym dopełniaczem zachowuje wieloznaczność oryginału. Por. „wspólnik” (κοινωνός, koinōnos) w w. 17.
10. tn ἐνεργής (energēs) — czynna i przynosząca skutek (tym słowem Hbr 4:12 opisuje słowo Boga, a LSJ — mocne lekarstwa). γένηται (genētai) = „stała się” (γίνομαι, ginomai: zaistnieć, dojść do skutku); odczytanie „okazała się [czynem]” (JFB: „may be proved by acts”) to interpretacja — zostaje w przypisie. „W poznaniu”: przedrostek w ἐπίγνωσις (epignōsis) wskazuje poznanie gruntowne, dopełnione (JFB: „thorough knowledge”) — stąd forma dokonana, nie procesowe „poznawanie”.
11. tc Tak wszystkie edycje aparatu SBLGNT (ἐν ἡμῖν, en hēmin); część rękopisów: „w was” (JFB: „najstarsze rękopisy mają »w nas«”). Paweł włącza w to dobro siebie i całą wspólnotę.
12. tn εἰς Χριστόν (eis Christon) — kierunkowo: poznanie dobra prowadzi ku Chrystusowi, służy Jego chwale (JFB). tc Tekst bizantyjski dodaje „Jezusa”.
13. tc Tekst bizantyjski: „wdzięczność mamy wielką” (χάριν ἔχομεν, charin echomen) zamiast „radość… miałem” (χαρὰν ἔσχον, charan eschon).
14. tn σπλάγχνα (splanchna) — dosłownie „wnętrzności”, grecka siedziba uczuć; polskim odpowiednikiem tej funkcji jest „serce”. Słowo-klucz listu: wróci w w. 12 („moje własne serce” = Onezym) i w. 20.
15. tn ἀναπέπαυται (anapepautai) — perfectum: pokrzepienie, które trwa. Ten sam czasownik w prośbie w. 20: czego Filemon dokonał dla wszystkich świętych, o to dla siebie poprosi Paweł.
16. tn παρρησία (parrēsia) — pierwotnie obywatelska wolność mówienia wprost; stąd „śmiałość”. Paweł ma prawo mówić z góry — i właśnie z niego rezygnuje.
17. tn τὸ ἀνῆκον (to anēkon) — to, co się (moralnie) należy, co przystoi.
18. tn πρεσβύτης (presbytēs) — „starzec”; możliwe też „poseł” (= πρεσβευτής, presbeutēs, ambasador): w LXX obie formy się wymieniają, a Paweł z tego samego uwięzienia pisze o sobie „sprawuję poselstwo w kajdanach” (Ef 6:20) — tak Clarke. Za „starcem” przemawia: brzmienie tekstu („poseł” to hipoteza), pozostałe użycia w NT (Łk 1:18; Tt 2:2) i retoryka listu — Paweł właśnie zrzekł się rozkazywania (w. 8), apeluje więc wiekiem i kajdanami, nie urzędem. Nie jest to też urzędowy „starszy” zboru — tam greka ma pokrewne, lecz inne słowo (πρεσβύτερος, presbyteros; tak przedstawia się autor 2 J i 3 J).
19. tn W grece imię pada na samym końcu zdania: najpierw przychylny opis, dopiero potem imię, które w domu Filemona zdążyło nabrać złej sławy (JFB: „imię »Onezym« umiejętnie postawione na samym końcu”). Ὀνήσιμος (Onēsimos) znaczy „Pożyteczny” — to znaczenie wróci w grze słów w w. 11 i 20. „Zrodziłem” — Paweł został jego duchowym ojcem w więzieniu (por. 1 Kor 4:15). „Moje dziecko” (τέκνον, teknon) to u Pawła zarazem język posłania: tym samym słowem przedstawia Tymoteusza, gdy posyła go do Koryntu — „posłałem wam Tymoteusza, który jest moim dzieckiem umiłowanym i wiernym” (1 Kor 4:17) — i Tytusa (Tt 1:4). Onezym wraca więc opisany słowem, którym Paweł poleca swoich zaufanych wysłanników.
20. tn Gra słów: ἄχρηστος (achrēstos) (bez-użyteczny) → εὔχρηστος (euchrēstos) (dobrze-użyteczny) — „Pożyteczny”, który był bezużyteczny, stał się użyteczny podwójnie. Ciąg dalszy w w. 20. tc NA28 dodaje spójnik: „i dla ciebie, i dla mnie”.
21. tn Aoryst epistolarny (dosł. „odesłałem”): Paweł pisze z perspektywy chwili, gdy Filemon czyta — a list wręcza mu zapewne sam Onezym.
22. tn Dosł. „to jest moje wnętrzności” (σπλάγχνα, splanchna, jak w w. 7): odsyłany człowiek jest kawałkiem samego Pawła. tc Tekst bizantyjski przebudowuje wers i dodaje „ty zaś go przyjmij”.
23. tn ὑπὲρ σοῦ (hyper sou) — w twoim zastępstwie: służba Onezyma liczyłaby się Filemonowi.
24. tn Zwięzły dopełniacz oryginału zachowany: „kajdany ewangelii” = kajdany noszone z powodu ewangelii.
25. tn ὡς (hōs) — „jakby”: wykluczony ma być nawet pozór przymusu.
26. tn Strona bierna (ἐχωρίσθη, echōristhē) zachowana: Paweł taktownie nie mówi „uciekł” — a bierność formy zostawia miejsce dla Bożego prowadzenia, które w „może” (τάχα, tacha) pozostaje przeczuciem, nie wyrokiem (por. historia Józefa: Rdz 45:5–8; 50:20).
27. tn ἀπέχω (apechō) — w papirusach formuła pokwitowania: „otrzymałem w całości” (por. Mt 6:2). Język rozliczeń zapowiada w. 18–19: Filemon „pokwituje odbiór” — ale otrzyma więcej, niż stracił: „na chwilę… na zawsze”.
28. tn δοῦλος (doulos) = „niewolnik” — bez łagodzenia na „sługę”: LSJ i Abbott-Smith zgodnie przeciwstawiają δοῦλος (doulos) „wolnemu” (ἐλεύθερος, eleutheros) i „panu” (δεσπότης, despotēs). Onezym był niewolnikiem w sensie prawnym; cała pointa listu stoi na tym, że właśnie niewolnik ma być przyjęty jak brat.
29. tn „W ciele” (ἐν σαρκί, en sarki) — na płaszczyźnie ludzkiej, jako domownik; „w Panu” — jako współwierzący. Zwrot σάρξ (sarx) oddany dosłownie.
30. tn κοινωνός (koinōnos) — wspólnik, także w sensie interesów (LSJ: partner, współwłaściciele spółki); ta sama rodzina co „wspólnota” w w. 6. Wspólnota wiary okazuje się tu spółką z realnym rachunkiem.
31. tn προσλαβοῦ (proslabou) — to samo „przyjmijcie”, którym Rz 15:7 każe przyjmować się nawzajem, jak Chrystus przyjął nas.
32. tn Tryb warunkowy bez wyroku: Paweł nie nazywa Onezyma złodziejem; ocenę zostawia Filemonowi.
33. tn ἐλλόγα (elloga) — termin księgowy z papirusów: „zapisz na rachunek” (tak Abbott-Smith za Deissmannem i Moultonem-Milliganem). Jedyne inne użycie w NT: Rz 5:13 — o poczytywaniu grzechu.
34. sn Własnoręczna formuła + „ja zapłacę” (ἀποτίσω, apotisō — prawny termin pełnej spłaty, jedyny raz w NT) nadają w. 18–19 formę pisemnego zobowiązania dłużnego; grecka nazwa takiego zapisu to χειρόγραφον (cheirographon) — słowo, którym Kol 2:14 opisuje „zapis dłużny” anulowany przez Boga.
35. tn Paralipsa: „żeby ci nie mówić” — właśnie mówi. προσοφείλεις (prosopheileis) („jesteś winien oprócz tego”, jedyny raz w NT): niezależnie od długów Onezyma Filemon zawdzięcza Pawłowi samego siebie — zapewne swoje nawrócenie. „Jeszcze i” oddaje przedrostek προσ- (pros-) („oprócz istniejącego długu”); odrzucone „nadto” (książkowe, mylące z „aż nadto”) i „ponadto” (ciężkie w czytaniu na głos).
36. tn ὀναίμην (onaimēn) — optatyw życzeniowy czasownika ὀνίνημι (oninēmi) „mieć pożytek” (jedyne użycie w NT), od którego pochodzi imię Ὀνήσιμος (Onēsimos). Szczyt gry słów listu: „teraz ty bądź dla mnie Onezymem”. Polska rodzina „użyt-/pożyt-” (w. 11 i 20) zachowuje tę grę.
37. tn Klamra: „pokrzep… serce” powtarza słowa w. 7 — a „sercem” Pawła jest wedle w. 12 Onezym. Prośba jest przejrzysta bez jednego słowa wprost. tc Tekst bizantyjski: „w Panu” zamiast „w Chrystusie”.
38. tn Posłuszeństwo — komu? Pawłowi, który niczego nie nakazał, czy ewangelii, z której prośba wyrasta? Tekst tego nie rozstrzyga — my też nie. W „więcej, niż mówię” wielu słyszy sugestię wyzwolenia Onezyma; Paweł tego nie dopowiada. Kanoniczny ślad dalszego ciągu: w Kol 4:9 Paweł posyła do Kolosów — obok Tychika — „Onezyma, wiernego i umiłowanego brata, który jest spośród was”; Onezym wraca tam już jako posłaniec Pawła, co wielu odczytuje jako znak, że Filemon prośbę spełnił.
39. tn Prośba o gościnę to nadzieja na uwolnienie — i łagodny nacisk: Paweł przyjdzie i zobaczy, jak potraktowano Onezyma.
40. tn χαρισθήσομαι (charisthēsomai) — od χαρίζομαι (charizomai) „darować z łaski” (rodzina słowa „łaska”, w. 3 i 25): uwolnienie Pawła będzie darem łaski wyproszonym modlitwą wspólnoty. „Waszych… wam” — znów cała wspólnota; w w. 23 pozdrowienie mówi jeszcze „cię”, a liczba mnoga wraca na stałe w w. 25.
41. tn Dosł. „współjeniec wojenny” (συναιχμάλωτος, synaichmalōtos) — por. „towarzysz broni” w w. 2. tc Tekst bizantyjski: „pozdrawiają” (l.mn., razem z listą w. 24).
42. tn Dosłowne zakończenie (por. Ga 6:18): „z duchem waszym” — znów cała wspólnota. Elipsę czasownika uzupełnia minimalne „niech będzie” — słowo dodane, stąd kursywa. tc Tekst bizantyjski dodaje „naszego” po „Pana” oraz końcowe „Amen” (najpewniej dodatek liturgiczny; w tradycji bizantyjskiej następuje po nim jeszcze subskrypcja „napisano z Rzymu przez Onezyma” — nieobecna w tekście krytycznym).